De magie van de voordracht

Lord Tennison/ Foto AFP

De Amerikaanse dichter Walt Whitman werd in 1888 al voordragend vastgelegd door uitvinder Thomas Edison. Maar hoe klinken onze dode dichters als Nijhoff of P.N. van Eyck?

Stroomstootjes. Kippenvel. Uit een krakerig en ver verleden knerpt de stem van Walt Whitman, die een deel van zijn gedicht ‘America’ voordraagt. Het fragment duurt 34 seconden. De opname van Whitman is van omstreeks 1888, en uitgevoerd door uitvinder Thomas Edison op een wasrol, een vinding die hij dat jaar had gedaan bij de verbetering van de fonograaf. Edison nam dat jaar ook de stemmen van twee andere dichters op, Lord Tennyson en Robert Browning. Wat in 1888 nagelnieuw was, klinkt nu bedompt.

Alleen van de opname van Whitman wordt de authenticiteit betwijfeld, juist omdat hij relatief helder te horen is. De kwaliteit zou te goed zijn voor een wasrol. Maar van Edison was bekend dat hij de stem van Whitman wilde vastleggen en Whitman was ijdel genoeg om het te doen.

Wie dichters van vroeger en nu beluistert, weet hoeveel hun stem bijdraagt aan de poëzie. Intonatie, klemtonen en ritme brengen de gestolde klank tot leven. De poëzie heeft een directe uitwerking op de luisteraar. De stem vergroot de magie van het gedicht.

„De optredens van Hugo Claus hebben veel bijgedragen aan zijn succes”, zegt Dichter des Vaderlands Ramsey Nasr. „Hij droeg heel dwingend voor en dat was toch de stem van de meester.”

„Een dichter die zijn eigen werk voordraagt doet dat als geen ander het kan”, zegt Hans Keller gevraagd naar zijn obsessie met dichters die hun werk voordragen. Keller maakte documentaires over dichters en is de bedenker van de Dode Dichters Almanak, het VPRO-programma dat inmiddels elf seizoenen loopt. Ook de grootste particuliere verzamelaar van dichtersstemmen in Nederland, vertaler Theo Festen, noemt authenticiteit als zijn drijfveer. „Je voelt dat het gedicht van de dichter zelf is. Andere dichters kunnen dat niet benaderen.” Festen houdt van het voorlezen van Adriaan Roland Holst, die dat doet met een snik in zijn stem. „Hij kreeg een brok in zijn keel van zijn eigen werk. Ik vermoed dat hij dan op zo’n moment weer beleefde wat hij voelde bij het schrijven.”

Abonnees kunnen het hele artikel van Ron Rijghard hier lezen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Donderdag 26 januari 2012, pagina 14 - 15.