Eiland op zoek naar betekenis

In het kader van de Olympische Spelen vaart er deze zomer een kunstwerk in de vorm van een eiland langs de Engelse kust.

Bianca Stigter

In 2004 ontdekte de Engelse kunstenaar Alex Hartley een nieuw eiland voor de kust van Spitsbergen. Duizenden jaren was de grond onder een dikke laag ijs verborgen geweest. Willem Barentsz had het niet kunnen ontdekken. Toen was het veel kouder dan nu. Het is maar een heel klein eiland, ongeveer zo groot als een voetbalveld. Harvey ontdekte het expres. Over de ontdekking schreef hij: „Na dagen zoeken voer onze boot in de richting van Sonklarbreen. Ons doel was het vinden van een nieuw eiland dat bloot kwam te liggen door de terugtrekkende gletsjers en het te claimen. Het eiland waar we nu heen voeren, overtrof alle verwachtingen. Ongeveer honderd stappen lang, vijftig stappen breed en dertig voet hoog. Het terrein bestond voornamelijk uit modderige morene die een grote variëteit aan steensoorten in zijn bevroren greep hield. We stuitten op de nesten van eidereenden en zagen een paar paarse zandlopers opvliegen.”

Hartley was op Spitsbergen dankzij de organisatie Cape Farewell, die kunstenaars meeneemt naar de Noordpool in de hoop dat ze werk gaan maken dat de klimaatsverandering onder de aandacht brengt. Soms werkt dat: de Britse schrijver Ian McEwan liet zich bijvoorbeeld inspireren tot de roman Solar. Ook Hartley maakte een werk naar aanleiding van zijn reis, dat van 2006 tot 2010 op de reizende tentoonstelling Cape Farewell – Art and Climate Change te zien was, al vond hij het echte kunstwerk waarschijnlijk de ontdekking van het eiland. De presentatie heette Nymark, nieuw land in het Noors, en liet met tekst en foto’s de ontdekking van het eiland zien in de stijl van negentiende-eeuwse ontdekkingsreizigers. Voor de naam van het eiland speelde de kunstenaar even met Alexhartleyland, maar naamgeving bleek voorbehouden aan de Noorse autoriteiten, die het eilandje Nyskjaeret, nieuw eiland, noemden. Volgens Hartley staat zijn eiland nu op „alle kaarten van het gebied”, al is het op Google Maps niet te vinden.

Veel kunstenaars die met Cape Farewell het hoge noorden bezochten, leggen in hun werk zoals te verwachten de nadruk op hoe mooi het daar is, en hoe zonde dat die sublieme koude wereld aan het verdwijnen is. Hartley’s Nymark lijkt niet makkelijk in deze strategie te passen – het smelten van het ijs zorgt niet alleen voor verdwijning maar ook voor verschijning, zou van Nymark ook de boodschap kunnen zijn. Minder ijsberen, meer paarse strandvogels.

Misschien was het dankzij deze kink tussen eiland en boodschap, deze mesalliance tussen kunstwerk en symboliek, dat Hartley in 2006 nog niet klaar was met wat hij in het hoge noorden had ontdekt. Zijn eiland werd een eiland op zoek naar betekenis, als een melodie waarvoor je de woorden nog moet bedenken. Scrambled eggs zongen The Beatles voor ze aan het woord ‘Yesterday’ dachten.

Nowhere Island

Het kan zijn, het lijkt me zelfs waarschijnlijk, dat Hartley voor het volgende hoofdstuk in zijn eilandverhaal geïnspireerd werd door ijsbergen. IJsbergen verlaten de polen regelmatig en zakken af naar het zuiden of noorden. Zou dat met een eiland ook kunnen? Een eiland zonder vaste verblijfplaats. Dan zou zijn eiland een nergensland zijn, een nowhereisland.

Hartley liet de link met het klimaat los en bedacht dat zijn eiland een nieuw land moest worden. Een land met burgers, een grondwet en wat er allemaal verder bij een land komt kijken. Voor de invulling zou hij zelf niet hoeven zorgen. Hij maakte van het nieuwe land een interactief project. Iedereen kon zich inschrijven als burger en meedenken over de inrichting. Het eiland bleef zo op zoek naar betekenis, alleen was dat zoeken nu de inhoud geworden. En het nieuwe land kreeg nu allerlei associaties in de schoot geworpen, van Luilekkerland tot George Orwells 1984 en Samuel Butlers Erewhon. Nyskjaeret heeft plotsklaps een geschiedenis, overgenomen van alle utopia’s en dystopia’s die er sinds de oude Grieken al zijn ontworpen. Op internet groeien de fictieve naties, vaak compleet met eigen vlag, grondwet en taal, explosief. Het Nederlandse genootschap voor Geofictie heeft twintig landen als lid, van Adzjatië tot Xenano.

Nyskjaeret is bovendien een micronatie, ook een begrip met een aardige geschiedenis. Een micronatie is een stuk land dat door de bewoners zelf tot nieuwe staat wordt uitgeroepen, maar niet door andere landen wordt erkend, zoals Sealand, een boorplatform in de Noordzee dat in 1967 door de radiopiraat Paddy Roy Bates werd opgericht en Vrijstad Christiana, een in 1970 door Deense hippies geclaimd deel van Kopenhagen. Nowhereisland hangt een beetje tussen een micronatie en een geofictie in. Het eiland is er wel, maar zal niet bewoond worden.

Varend eiland

Hartley’s plan sloeg aan bij de British Art Council. Nowhereisland werd een van de kunstwerken waarmee in Engeland deze zomer de Olympische Spelen worden gevierd. Voor de verwezenlijking kreeg de kunstenaar 500.000 pond (600.000 euro). Door de context van de Spelen worden de gedachten vanzelf in een bepaalde richting gestuurd. Competitie tussen landen staat aan de basis van de Spelen. Zou competitie tussen mensen niet beter zijn? Waarom moeten Nederlanders juichen voor Nederlanders en Jamaicanen voor Jamaicanen? Zou de wereld zonder landen niet beter af zijn? Kan de Jamaicaanse sprinter Usain Bolt niet de held van iedereen zijn?

In september 2011 reisde Hartley opnieuw naar Spitsbergen en nam van Nyskjaeret met toestemming van de Noorse autoriteiten zes ton rots en aarde mee. Van dit materiaal zal hij een replica van Nyskjaeret maken. Die sculptuur in de vorm van het eiland zal komende zomer getrokken door een schip langs de kust van Engeland varen. Over land reist een ambassade mee, een mobiel museum met informatie over het nieuwe land.

Op de website van het project, nowhereisland.org, kan iedereen meedenken over de grondwet. Nowhereisland telt nu 4.532 burgers. Dat is meer dan echte ministaten als Vaticaanstad en de Falklands, minder dan Tuvalu en Monaco. Elke maand heeft het eiland een nieuwe ‘resident thinker’, variërend van klimaatactivisten en wetenschappers tot kapper Vidal Sassoon. In december was kunstenaar Yoko Ono de staatsfilosoof. Samen met John Lennon bedacht zij in 1973 al Nutopia, een staat zonder land, grenzen en paspoorten. Gewone burgers kunnen zich nu ook opgeven voor de positie – Nowhereisland krijgt zijn eerste competitie.

Zo blijft het eiland naar betekenis zoeken. Dat is volgens Alex Hartley nu het mooie van het project.

In Engeland wordt daar vaak anders over gedacht. Niet alleen in de rechtse maar ook in de linkse pers kwam er veel kritiek. Verspilling van belastingcenten. En niet goed voor het milieu – die laag bezit Nowhereisland toch ook nog steeds. „Waar is, bij een project dat zegt gedreven te worden door zorg om het milieu, de logica in het weghalen van zes ton rots uit een ongerepte omgeving en die per boot honderden kilometers te verslepen voor een vertoning?” schreef journalist Leo Hickman in The Guardian.

Toch zal het een opzienbarend gezicht zijn, als er aan de horizon opeens een nieuw eiland verschijnt, ook al is het maar klein. La possibilité d’une île noemde de Franse schrijver Michel Houellebecq zijn roman uit 2005, de mogelijkheid van een eiland. Uit de kunst doemt het nu zomaar op zee op. Je kunt er alleen maar naar kijken. Je kunt ernaar verlangen.

Nowhereisland arriveert op 25 juli in Weymoth en ‘vaart’ vandaar langs de kust naar Bristol. Inl. nowhereisland.org