'Nederland is het meest vervuilde land van Europa'

Wilmer heck

De aanleiding

„Nederland is meest vervuilde land van Europa”, stond er 15 oktober boven een persbericht van Natuur en Milieu. Aanleiding was de publicatie van het rapport Ranking the stars, waarin Nederland op het gebied van milieu, natuur en klimaat wordt vergeleken met andere EU-landen.

Mogelijke interpretaties

Met Europa wordt bedoeld: de EU. Dan de vraag: wat is ‘vervuild’? In de eerste zin van het persbericht wordt dat nader gespecificeerd: „Nederlandse lucht, water en bodem zijn de vieste van Europa.” Zijn deze drie indicatoren de juiste om de mate van vervuiling in een land te bepalen? De jaarlijkse gezaghebbende environmental performance index van de Yale University kijkt breder. Onderzoekers van deze Amerikaanse universiteit hanteren 25 indicatoren, waaronder drinkwaterzuivering en de algemene gevolgen van de milieuvervuiling voor de volksgezondheid. Op deze ranglijst eindigt Nederland, alle indicatoren meegewogen, als twintigste van de 27 EU-landen. Maar omdat Natuur en Milieu de claim zelf beperkt tot lucht, water en bodem, hanteren wij dezelfde criteria.

En, klopt het?

Voor bodemkwaliteit wel, als we net als Natuur en Milieu alleen kijken naar vermestende stoffen als stikstof en fosfaat. Nederland heeft een relatief grote veestapel met veel koeien, varkens en kippen per vierkante meter. Boeren mogen de mest van al die beesten uitrijden over akkerland. Dat doen ze dan ook, meer dan de landbouwgewassen kunnen opnemen. Daardoor overschrijdt Nederland de Europese normen voor stikstof en fosfaat in de bodem.

Als ook naar bodemverontreiniging door industrieën wordt gekeken, zou Nederland mogelijk beter scoren. Een deel van de vervuilde grond in Nederland is intussen gesaneerd, waardoor een vergelijking gunstiger zou kunnen uitpakken. Die vergelijking is alleen niet te maken, omdat veel vervuilde gronden in Oost-Europa nog niet in kaart zijn gebracht. Of Nederland op dit punt beter of slechter zou scoren, is dus onzeker. Een vergelijking met de index van Yale is op dit onderdeel niet mogelijk, omdat daarin de bodemkwaliteit niet als aparte indicator voor milieuprestaties wordt gebruikt.

Nederland is ook het meest vervuild als het gaat om het percentage oppervlaktewateren dat niet voldoet aan de Kaderrichtlijn Water van de EU. Dit is de norm die Natuur en Milieu hanteert. Dat Nederland moeite heeft hieraan te voldoen, komt wederom door de intensieve landbouw en veeteelt. Overtollig fosfaat en stikstof spoelen uit de bodem en komen in het oppervlaktewater terecht. Hierdoor gaan algen woekeren en raakt de visstand ontregeld.

Op de index voor waterkwaliteit van Yale staat Nederland, op grond van andere indicatoren, op plaats 24, voor België, Luxemburg en – Malta.

Tot slot de luchtkwaliteit. Daarop scoort Nederland volgens Natuur en Milieu niet het slechtst, maar het op twee na slechtst – voor de andere dichtbevolkte landen België en Luxemburg. Dat klopt, als wordt gekeken naar de uitstoot van stikstofdioxide per vierkante kilometer. Dit gas is bij de huidige gemeten hoeveelheden niet erg schadelijk, maar is een goede indicator voor andere schadelijke uitstoot. Daarnaast is fijnstof dat auto’s de lucht in blazen erg slecht voor de gezondheid. Op de uitstoot van de verschillende typen fijnstof scoort Nederland niet extreem hoog, vaak net bovengemiddeld. Natuur en Milieu schrijft terecht dat de gezondheidsschade door fijnstof uitgedrukt in een verminderd aantal levensjaren in Nederland wel flink bovengemiddeld is. Dit komt doordat in het dichtbevolkte Nederland ook buiten de grote steden veel mensen langs wegen wonen. Het RIVM schat dat 2.090 Nederlanders in 2008 voortijdig zijn overleden aan de gevolgen van het inademen van fijnstof rond autowegen.

En hoe scoort Nederland voor luchtkwaliteit bij Yale? Gerangschikt naar ‘effecten op het ecosysteem’ op plaats 22 – vóór Griekenland, Spanje, Groot-Brittannië, Malta en België. Gerangschikt naar ‘effecten op mensen’ op plaats 23 – vóór Griekenland, Polen, Cyprus en Bulgarije.

Conclusie

Als we alleen naar bodem, water en lucht kijken en daarvoor dezelfde indicatoren gebruiken als Natuur en Milieu, dan geldt Nederland met twee keer een laatste en een 25ste plaats opgeteld inderdaad als het meest vervuilde EU-land. Maar over de vervuiling van de bodem zijn de gegevens incompleet en voor het bepalen van de water- en luchtvervuiling kunnen ook andere indicatoren worden gebruikt. In de gezaghebbende index van Yale University scoort Nederland op die twee indicatoren beter dan bij Natuur en Milieu. Hoewel Nederland ook daar in de achterhoede eindigt, zijn het steeds dezelfde landen – België, Malta – die slechter scoren. De stellig geformuleerde bewering dat Nederland „het meest vervuilde land van Europa” is, beoordelen wij daarom als betwistbaar.