Hoezo staat 'z' voor slaap?

Waarom staat er in strips bij slapende mensen altijd ‘Zzz’, vraagt Sjoerd Scholten uit Gaanderen zich af. Associëren we de letter ‘z’ met slapen?

Volgens Charles Forceville, geesteswetenschapper aan de UvA met een grote interesse in visuele metaforen, hebben we te maken met een ‘onomatopee’ of klanknabootsing. „Onomatopeeën zijn een vaak gebruikt stijlmiddel in strips om ‘geluid’ te suggereren. Denk aan: Boing! Wham! Trriiinnggg!” Ook in spreektaal kennen we ze, neem dierengeluiden als ‘waf’ of ‘kukeleku’. „Elke onomatopee is maar een benadering. Een Hollandse haan zegt ‘kukeleku’; een Franse ‘cocorico’.”

Maar vanwaar dan specifiek die letter ‘z’ voor snurken? Academisch stripdeskundige Rudi de Vries associeert slapende mensen in strips niet alleen met ‘Zzz’, maar ook met tekeningen van zagen in blokken hout. „Dat maakt hetzelfde geluid.” Maar sinds wanneer? „Ik zag dat ‘Zzz’ als aanduiding voor slaap of snurken in elk geval begin 20ste eeuw al werd gebruikt in Engelse teksten. Amerikaanse strips hebben dat wellicht als eerste overgenomen, die gebruikten in een vroeg stadium al veel klanknabootsingen.” Een typisch Amerikaanse uitdrukking voor een dutje doen, is ook wel catching some Z’s.

„Ik schat in dat degene die ooit ‘Zzz’ bedacht de regelmatige aspecten van snurken wilde benadrukken”, zegt Forceville.

Will Ross, onbezoldigd medewerker van het voormalige Stripdocumentatiecentrum Nederland, meldt dat de z’tjes niet altijd dominant waren in de slaapverbeelding van Nederlandse strips. „In de Donald Duck no.9 uit 1952 valt Donald regelmatig in slaap en wordt er als onomatopee ‘Grrr Grr’ aangegeven. En toen Hergé’s Kuifje in 1929 in slaap viel in de trein in het album Kuifje in het land van de Sovjets, klonk het ‘ron sssch ron ssch’.” Amerikaanse stripconventies zijn door de gigantische hoeveelheid populaire comics die het land produceert in de loop der tijd waarschijnlijk de norm geworden in stripland. Inmiddels loopt de Japanse manga op de comics in. Japanners beelden slaap veelal zonder letters uit, met uit neuzen hangende snottebellen.

Ook een vraag voor deze rubriek? Mail naar vraag@nrc.nl