Persoonlijkheidscultus in de overtreffende trap

De persoonlijkheidscultus rond Saparmoerat Nijazov, president van Turkmenistan van 1990 tot 2006 was misschien wel een van de grootste die de wereld ooit gekend heeft. Nijazov noemde zichzelf Turkmenbasji, Vader van alle Turkmenen, en liet dagen, straatnamen en bergen naar zich vernoemen. Ook bracht hij zijn eigen ideologie uit, gebundeld in de Ruchnama, een boek dat verplichte kost was voor kleuters, basisscholieren, studenten en ambtenaren. Wie drie keer per dag een vers eruit las, stond een rooskleurige toekomst te wachten – en deed zijn „vaderlandse plicht”. Het boek werd in meer dan veertig talen vertaald, vaak dankzij buitenlandse oliemaatschappijen die geïnteresseerd zijn in Turkmenistans grote gasvoorraden.

Goerbangoeli Berdimoechademov, Nijazovs voormalige tandarts en opvolger (sommigen zeggen dat hij Nijazovs buitenechtelijke kind is), heeft onderdelen van die cultus teruggedraaid. Zo liet hij in Asjgabat, de hoofdstad van Turkmenistan, een massief gouden, roterend standbeeld van Nijazov (die altijd met zijn gezicht naar de zon moest staan) verwijderen. Maar inmiddels is hij volgens Turkmenistankenners hard op weg naar een nog grotere cultus dan die van zijn voorganger.

Hoe die er uitziet is moeilijk te bepalen. Het land is na Noord-Korea misschien wel het meest gesloten ter wereld. Maar reusachtige afbeeldingen van Berdimoechamedov tref je op bijna alle (overheids)gebouwen in stadscentra aan. In de staatsgezinde kranten – andere zijn er niet – gaat het alleen over Berdimoechamedov. Op elke krantenfoto prijkt zijn gezicht. Berdimoechamedov is zelfs bezig nu zijn eigen ‘heilige boek’ te schrijven. Zijn eerdere boeken, over paarden en zijn familie, en andere boeken over hem, hebben inmiddels de bestsellerpositie overgenomen van de Ruchnama in Asjgabats enige boekenwinkel.

De cultus rond Berdimoechamedov drijft op angst. Op elke straathoek houdt de geheime dienst burgers in de gaten. Overal zijn verklikkers en in de cellen wordt gemarteld. Het land is voor buitenlanders, zeker journalisten, nauwelijks toegankelijk. Alleen met een door de staat aangewezen reisgids en geaccordeerd reisschema komen toeristen binnen.