Kijk goed, denk na, geef niet op

Fotograaf Hans Citroen en zijn Poolse vrouw Barbara Starzynska, opgegroeid in Auschwitz, doken in het verleden van de stad. Ze wisten mythe en werkelijkheid rondom het kamp te ontwarren.

De grootvader van beeldend kunstenaar en fotograaf Hans Citroen overleefde Auschwitz. Hijzelf werd verliefd op de Poolse architecte Barbara Starzynska die praktisch in het concentratiekamp geboren is. Zijn schoonfamilie woont in Oswiecim, zoals Auschwitz in Polen heet. Het stadje met de onuitspreekbare naam begon hem te fascineren. Hij was er niet meer weg te slaan. Zijn Poolse liefde gaf hem een andere invalshoek. Beiden gingen Auschwitz bekijken met de ogen van de ander.

Jaren zocht Citroen naar overblijfselen van de kampen. Hij fotografeerde roestige rails die doodlopen in een achtertuin, resten van barakken, schoorstenen, fabrieksruïnes, verwarmingsbuizen, oude villa’s van SS’ers. Hij raakte geobsedeerd door de speciaal door de nazi’s ontworpen kamppalen, gegoten uit beton, met die knik naar binnen voor het prikkeldraad dat de gevangenen tegen moest houden. In en om Auschwitz stonden 25.000 van die Pfeiler der Einfriedung, ontworpen door de Zentral-Bauleitung der Waffen SS Abteilung Neubau Auschwitz. Citroen vond ze overal terug: als tuinhek, als afrastering van sportvelden, bij fabrieksterreinen, als toegangspoort of gewoon maar in het wild en aan de rand van een besneeuwde akker.

Die foto’s zijn al her en der gepubliceerd, ook in deze krant. Nu is een vuistdik boek verschenen waarin ze staan afgedrukt. Maar dat boek is meer. Het is een zeer persoonlijk gesprek tussen een jood en een Poolse, die proberen mythe en werkelijkheid rondom de meest beladen plek van Europa te ontwarren. En daarbij tot opmerkelijke conclusies komen.

Auschwitz verdween in 1945 achter het IJzeren Gordijn en dat heeft onderzoek, beheer en een onafhankelijke internationale gedachtenuitwisseling jaren belemmerd. Polen werd communistisch en had zo haar eigen opvatting over van WO II. ‘Auschwitz is het museum, Oswiecim is de stad’ is de mantra waarmee Barbara werd opgevoed. Op school leerde ze vooral dat in het concentratiekamp veel Polen waren omgekomen. En de stad? Die had daarmee niet veel van doen. Die had alleen maar last van die geschiedenis.

U kunt het hele artikel van Laura Starink hier lezen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 20 januari 2012, pagina 2 - 3.