De mooiste hommage aan Haasse is een film

Het leven van schrijfster Hella Haasse leent zich bij uitstek voor een speelfilm, meent Elsbeth Etty. Zo’n soort film is eerder gemaakt – van Nienke van Hichtum,met groot succes.

Nieuwsgierigheid naar het oeuvre van Hella S. Haasse stimuleren – dat is de grootste eer die wij de belangrijkste Nederlandse schrijfster van de twintigste eeuw kunnen bewijzen. Sinds haar dood droom ik over een biografie van Haasse, waarbij de grootste uitdaging is om te achterhalen wat zich gedurende haar lange leven in haar hoofd heeft afgespeeld.

Waar kwam die verbeeldingskracht vandaan, dat vermogen om in zo veel werelden tegelijk te leven, om historische episodes, landschappen, steden, culturen op te roepen alsof ze daar zelf deel van uitmaakte? Hoe slaagde ze erin zich zó te verplaatsen in fictieve karakters dat het leek of haar personages familie van haar waren?

In een van haar essays schreef Haasse dat het er in een biografie om gaat „met behulp van alle geëigende technieken van benadering en presentatie een mens op het spoor te komen en te volgen in zijn maatschappelijke leven en in zijn privébestaan, als unieke persoonlijkheid en als representant van zijn tijd”. Een schrijversbiograaf moet vooral onderzoeken „uit welke elementen de kernsituatie bestaat die de mens in kwestie tot schrijven dreef, en die in het gehele oeuvre, in tal van varianten, soms openlijk, maar vaker verborgen, vermomd te vinden is”.

Op die manier zou iemand Haasses oeuvre te lijf moeten gaan. Maar, dacht ik na het zien van de film The Iron Lady, waarom zou er niet eerst een speelfilm worden gemaakt? Een cineast met ook maar een fractie van de creativiteit van Hella Haasse zou een adembenemende film over dit schrijversleven kunnen maken. „Er is in vrijwel alles wat ik geschreven heb sprake van een speurtocht”, zei Hella Haasse over haar werk. „Altijd is iemand, bewust of onbewust, op zoek naar de achtergronden van gebeurtenissen, naar het eigen wezen of dat van anderen, altijd moet er een geheim ontsluierd, een raadsel opgelost worden.”

Mocht ik het script voor een Haasse film schrijven, dan zou ik de speurtocht naar het geheim van haar persoonlijkheid niet, zoals in de Thatcherfilm, aan het einde van haar leven laten beginnen, maar zo’n negentig jaar geleden. In een huis in Soerabaja zie ik een klein meisje met verbaasde ogen onder de vleugel zitten waaraan haar moeder etudes, fuga’s en sonates speelt. Ik zou de jonge Hella laten zwemmen in ‘het zwarte meer’ bij Batavia, en haar in een schoolschriftje haar eerste roman Het huys met de meermin laten schrijven.

Twaalf was ze toen, een Indisch kind, vol van de tropische natuur, maar in haar verbeelding vertoevend in het Utrecht van de Tachtigjarige Oorlog. Hoe kwam ze eraan, dat mooie kind, dat uitgroeide tot het beeldschone meisje dat in 1938 met spijt haar geboorteland verliet om in Amsterdam te studeren?

Hoe was ze toen? „Een wezen tussen vrouw en knaap”, schreef ze in het gedicht Virgo uit 1939. Zij spiegelt zich in ’t water als zij baadt/ haar lijf is rank en koel, en nooit bezeten. Zo’n gedicht hoeft niet per se autobiografisch te zijn, maar de laatste strofe zegt misschien toch iets over haar zelfbeeld als 21-jarige: Zij heeft de trots van hen, die eenzaam zijn,/ een hart dat wacht en aan de stilte luistert.

Denkend aan Hella zie ik haar lezend, dromend en schrijvend. Weinig actie. De acties voltrokken zich vooral in haar hoofd.

Laatst zag ik weer die foto, genomen tijdens de Boekenweek van 1948, waarop ze, ravissant en met een extravagante hoed op, Oeroeg signeert. Het motto van deze roman luidde Soeka Toelis, Maleis voor ‘Ik hou van schrijven’. Het zou de titel van de film kunnen zijn, want die liefde voor schrijven was de kern van haar bestaan.

Drama te over in dat leven, niet alleen door haar verstoting uit het Indische paradijs, ook door de Duitse bezetting. In 1944 trouwde ze met de jurist Jan van Lelyveld. Hun eerste dochtertje, Chrisje, stierf op tweejarige leeftijd. Ongetwijfeld is het huwelijk met Van Lelyveld heel belangrijk geweest voor Hella Haasse. Er bestaat een foto, in 1953 gemaakt voor Libelle, waarop ze in haar huiskamer in de Amsterdamse Courbetstraat poseert met haar twee kleuterdochters Ellen en Marijn. Eerder was ze voor Victorie achter het fornuis gefotografeerd, roerend in een pan, met het onderschrift: „Dat is weer iets anders dan dichten, maar het bereidt óók vreugde.” Zulke beelden horen ook thuis in de film, want de seksegebonden rolpatronen van die tijd zullen haar niet alleen maar vreugde hebben gebracht. Ze moet met haar tijd gewoekerd hebben.

Aan wie gunnen we de rol van Hella in de film? De verschillende leeftijdsfasen zullen door verschillende topactrices gespeeld moeten worden. Jammer dat Meryl Streep geen Nederlands spreekt. Maar wat te denken van Olga Zuiderhoek?

Hoe breng je zo’n uiterlijk verstild leven van lezen, denken, fantaseren, en schrijven in beeld? Hebben we daarvoor geen grote dilemma’s en liefdesdrama’s nodig? Nou en of. Maar dáárvoor hebben we haar romans, waarover ze zei dat daarin, al dan niet vermomd, haar kern verborgen ligt.

Misschien heeft Hella Haasse in haar zichtbare leven geen liaisons dangereuses gehad. Maar in de geest waren die er natuurlijk volop. Volgens Jan Wolkers zei Hella ooit tegen hem dat ze het betreurde nooit met hem naar bed te zijn geweest en zij heeft die anekdote nooit weersproken. Natuurlijk heeft ze gefantaseerd over geheime liefdes. Lees Een gevaarlijke verhouding, haar correspondentie met de fictieve Madame de Merteuil uit de roman van Choderleau de Laclos of Cider voor arme mensen en De wegen der verbeelding. Daar moet een beetje scenarioschrijver raad mee weten.

Het idee voor een speelfilm is zo gek nog niet. In 2005 promoveerde Aukje Holtrop op een biografie van kinderboekenschijfster Nienke van Hichtum. Voorafgaande daaraan stelde ze haar materiaal ter beschikking van filmmaker Pieter Verhoeff en dat leverde in 2001 de indrukwekkende speelfilm Nynke op, waardoor velen haar werk zijn gaan (her)lezen.

De mooiste hommage aan Hella Haasse – gelukkig niet de Iron maar wel de onbetwiste First Lady van de Nederlandse literatuur – zou daarom een majestueuze speelfilm zijn.

Wie durft?

Dit is een beknopte weergave van de lofrede die Elsbeth Etty gistermiddag uitsprak tijdens de ‘Hommage aan Hella Haasse’ in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.