Brainstorm in de sneeuw over de crisis van het kapitalisme

Zelfs in de Zwitserse alpen staat deze week het kapitalisme ter discussie. Woensdag begint in Davos het World Economic Forum, de bijeenkomst van leiders uit bedrijfsleven, politiek en maatschappelijke organisaties. Het grootkapitaal zal goed vertegenwoordigd zijn, maar het is geen tijd voor zelfgenoegzaamheid. „Het kapitalisme moet hervormd worden”, zei gastheer Klaus Schwab vorige week in een vooruitblik op zijn jaarlijkse reünie van the high and the mighty.

Vijf dagen lang zal het dorp in de sneeuw een brandpunt zijn van politieke en economische macht. Angela Merkel houdt de openingsrede en bijna veertig andere staatshoofden en regeringsleiders (onder wie premier Rutte) worden verwacht. Daarnaast komen er honderden ministers, 1.600 leiders uit de zakenwereld, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de directeur van het IMF, de voorzitter van de Wereldbank, prominenten uit de internationale vakbeweging, vertegenwoordigers van mensenrechten- en milieuorganisaties – dat alles aangevuld met een bescheiden dosis intellectuelen en een iets minder bescheiden contingent journalisten.

Terwijl de wereld zich in „de ernstigste economische crisis sinds de jaren dertig” bevindt, aldus de organisatoren, zal men zich in Davos de vraag stellen hoe de internationale economie weer op gang komt. Woensdag is er meteen een debat met als thema: Schiet het 20ste eeuwse kapitalisme in de 21ste eeuw tekort?

Voor Europa en de VS zijn zulke vragen urgenter dan voor Azië en Latijns-Amerika, waar de economie nog wél groeit. Voor het eerst in generaties geloven veel Amerikanen en Europeanen niet meer dat hun kinderen het beter zullen hebben dan zijzelf. Dat levert de filosofie van de vrije markt een geloofwaardigheidsprobleem op, maar ook de politiek.

Steeds vaker staat de politiek machteloos tegenover de krachten van de vrije markt. Dat ondervinden ook de sociaal-democratische partijen in Europa, die er zelfs in deze economisch zware tijden, met oplopende werkloosheid en groeiende ongelijkheid, niet in slagen de kiezers een overtuigend alternatief model te bieden.

In deze bijlage blijkt hoe moeizaam zij zoeken naar hun rol, nadat ze zich jarenlang hebben neergelegd bij de neoliberale tijdgeest. „We moeten toegeven dat we te ver zijn meegegaan in de verkeerde richting”, erkent de voorzitter van de Duitse SPD, Sigmar Gabriel nu.

Het structurele probleem, schreef de Financial Times afgelopen week, is dat de economie geglobaliseerd is, terwijl de politiek nog altijd nationaal is. Nationale regeringen kunnen niet op tegen de krachten van het internationale kapitalisme – zelfs een samenwerkingsverband als de Europese Unie kan dat niet.

In Davos zullen geen besluiten worden genomen – de bijeenkomst is, in de woorden van Schwab, „een gigantische brainstorm”. Meteen na afloop wacht Merkel en haar collega’s dan de harde praktijk: maandag is er opnieuw een EU-top over de crisis. Daarbij staat opnieuw onze munt op het spel, maar ook het vertrouwen in ons economische systeem.