De generaal is geen adelaar meer

Academici, militairen, parlementsleden en journalisten. Wat zit er achter de honderden arrestaties in Turkije? Er woedt een klassenstrijd tussen de oude Kemalistische elite en een coalitie van gelovige politici, zakenmensen, ideologen en mediamagnaten. „De ene Diepe Staat vervangt de andere.”

Dikke pakken sneeuw bedekken de heuveltoppen rondom Ankara. Een ambulance met rupsbanden wacht op een straathoek op de volgende roep om hulp. De witte trottoirs dempen de stemmen in de drukke hoofdstad. Met de voorspelling van meer sneeuwbuien voelt de zetel van diplomaten, politici en legerleiders nog meer dan anders geïsoleerd van de rest van het land.

Een hoge generaal buiten dienst heeft de krant hier, bij hem thuis, uitgenodigd. Hij heeft één voorwaarde: geen naam noemen, geen adres en geen verwijzing naar de details van zijn levenslange carrière in het Turkse leger. „Alsjeblieft Bram, je weet hoe het tegenwoordig gaat in dit land. Don’t get me into prison.”

Hij is met reden zo achterdochtig. Zelfs de man die vorig jaar nog de hoogste militair was in dit land, zit nu achter tralies. Ilker Basbug was tussen 2008 en 2010 de chef-staf van het Turkse leger. Een machtig man, die leiding gaf aan 700.000 soldaten en het op een na grootste leger van de NAVO. De afgelopen drie jaar zijn honderden militairen in de gevangenis verdwenen. Eerst officieren buiten dienst. Toen ook actieve soldaten, admiraals, kolonels, de hoogste generaals. De arrestatie van Ilker Basbug markeert de climax van die arrestatiereeks.

Deze ontmoeting is bijzonder. Generaals buiten dienst hebben niet niet zoveel met journalisten. Decennialang waren zij de onaantastbare elite van dit land, verheven boven wet en kritische vragen van het gewone volk. „Een generaal moet een adelaar zijn”, vindt hijzelf. Streng, meedogenloos, intolerant voor fouten. „Ik had tienduizend jonge mannen onder mij, die stuk voor stuk bereid waren voor mij te sterven.” Zo voelde onbetwiste macht.

De tijden zijn veranderd. De generaals bevinden zich nu in dezelfde benarde positie als velen van het volk daar beneden. „Ook jij moet oppassen”, zegt hij bijna broederlijk. Bijna honderd journalisten zitten vast. Duizenden Koerden. Parlementsleden. Academici. Oppermachtige zakenmensen. Wat is het verband tussen al die arrestaties? Wat is er loos in Turkije?

„We leven nu in 1984 van George Orwell”, zegt de generaal met een nerveuze lach. „Elke ochtend verwacht ik de klop op de deur. Ze volgen me. Ze luisteren me af. Ze laten me weten: jij kunt de volgende zijn.” De generaal weet zeker: dit is niet zo maar een Turkse aangelegenheid. „Dit is een oorlog tegen het leger, tegen het secularisme. We worden bedreigd door islamitisch fundamentalisme. Dit is een bedreiging voor heel Europa. In vijftien jaar tijd hebben jullie een tweede Iran aan de deur. Zo zie ik het.”

Verpulverde almacht

Hij kan het niet anders zien. Generaals als hij hebben altijd bestaan bij de gratie van het gevaar. Hij is een kind van de ideologie van de nazaten van Musafa Kemal Atatürk, de grondlegger van de Turkse republiek. De Kemalisten maakten het leger tot poortwachter van de scheiding tussen staat en godsdienst in Turkije en lieten de generaals tot viermaal toe een democratisch gekozen regering uit het zadel stoten. Die almacht van het leger is nu verpulverd door een regering die wordt geleid door gelovige moslims als premier Recep Tayyip Erdogan. Zonder een schot te lossen.

Wat zich nu in Turkije aftekent, is een strijd die breder is dan alleen een gevecht tussen de regering en het leger. Dit gevecht om de macht is veel subtieler dan een strijd tussen westerse levensstijl en islamfundamentalisme. In Turkije woedt een klassenstrijd tussen de oude Kemalistische elite en een brede coalitie van gelovige politici, zakenmensen, ideologen en mediamagnaten die zich niet alleen in Turkije, maar internationaal steeds verder uitbreidt. Die coalitie staat geen Iran voor ogen, geen Saoedi-Arabië en geen sharia, maar een neoliberaal economisch machtig Turkije waar nog nooit zoveel werd verdiend, en dat, gedrenkt in conservatieve waarden, een internationale leidersrol wil spelen.

Niemand mag dat succes in de weg staan.

Grote woorden

Dit gevecht tussen de oude en de nieuwe machthebbers wordt beslecht in de politiek, in de economie, in de media en voor de rechter. Beide kampen schermen met grote woorden. De overwinning van de een zal niet alleen het verlies betekenen van de ander, maar van de hele Turkse democratie. Om dat gevaar te onderstrepen, maken de oude en de nieuwe elites van Turkije gebruik van een populair tijdverdrijf in dit land: samenzweringstheorieën.

Lees de aantijgingen tegen de voormalig chef-staf Ilker Basbug. Hij wordt ervan beschuldigd toestemming te hebben gegeven voor het maken van websites vol zwarte propaganda tegen de zittende regering van premier Erdogan. Deze websites waarschuwen voor het gevaar van de islamisering van de seculiere republiek onder het leiderschap van Erdogans Ak-partij, die in 2002 de macht in handen kreeg.

„Iedereen in het leger weet van het bestaan van deze websites”, zegt de generaal buiten dienst. „So what? De Turkse grondwet draagt ons op om te vechten tegen islamitisch fundamentalisme. Het is de wet.” Maar die websites bewijzen volgens aanklagers de betrokkenheid van de voormalig chef-staf bij een schimmig ondergronds netwerk dat Ergenekon wordt genoemd. Dat is, zeggen aanklagers, een maffiabende die banden zou hebben met officieren, journalisten en Koerdische militanten die allemaal de zittende regering omver willen werpen.

Onderzoek naar Ergenekon begon in 2007 na de ontdekking van een verzameling handgranaten en documenten in het huis van een gepensioneerde generaal. Dat was het moment dat de meestbesproken samenzweringstheorie in dit land voorpaginanieuws werd en de arrestaties begonnen. Een schoonmaakactie die volgens de regering ten doel heeft Turkije te zuiveren van deze Diepe Staat en zijn poging de democratie te ondermijnen.

„Die Diepe Staat bestond wel degelijk”, zegt schrijver/onderzoeker Gareth Jenkins, die uitgebreid onderzoek deed naar het Ergenekon-netwerk. „In het zuidoosten van dit land kunnen duizenden Koerden getuigen over de misdaden van dit netwerk. Ze kunnen vertellen over mysterieuze verdwijningen, doodseskaders. Mijn grootste frustratie is dat de aanklagers niet achter de getuigenissen van deze Koerden aangaan. Ze zijn niet werkelijk geïnteresseerd in de slachtoffers van de Diepe Staat van de oude elite. De Ergenekon-rechtszaak wordt gebruikt om een rekening te vereffenen met de oude elite. En terwijl wordt afgerekend met die Diepe Staat, wordt er plaats gemaakt voor een nieuwe Diepe Staat die zich bedient van even ondoorzichtige methoden.”

Geheimzinnige beweging

Jenkins verwoordt een veelgehoorde vrees in het Turkije van vandaag. Hij en vele anderen vermoeden dat de aanklagers in het Ergenekon-proces worden gestuurd door de invloedrijke en geheimzinnige beweging van de Turkse islamgeleerde, imam, dichter en schrijver van tientallen boeken Fethullah Gülen. De prediker vluchtte in 1998 van Turkije naar de Amerikaanse staat Pennsylvania toen aanklagers hem wilden vervolgen omdat hij het secularisme in Turkije omver zou willen werpen. Die samenzweringstheorie werd in 2006 onder een nieuw politiek gesternte door een Turkse rechtbank verworpen. Maar Gülen blijft naar eigen zeggen om gezondheidsredenen in Amerika.

In zijn preken, boeken en op cd’s en dvd’s zegt hij te streven naar een „intellectuele verlichte” islam die de dialoog zoekt met andere geloven en culturen. Tolerantie is zijn codewoord.

In een opiniepeiling van het blad Foreign Policy werd Fethullah Gülen in 2008 nog verkozen tot de meest invloedrijke intellectueel ter wereld. Zijn beweging heeft in 140 landen scholen en instituten waarin zijn missionarissen welzijnswerk, onderwijs en de interculturele dialoog promoten.

Het vermoeden dat zijn beweging de Turkse justitie aanstuurt, wordt gevoed door de arrestatie van vooraanstaande schrijvers die kritische boeken over zijn beweging schreven. De meest prominente is de journalist Ahmet Sik die een jaar geleden van zijn bed werd gelicht, vlak voor de verschijning van zijn boek Het leger van de Imam. Daarin beschrijft Sik de opmars van de leerlingen van Gülen in alle geledingen van de samenleving, maar vooral bij politie en justitie. Hij tekent ook de nauwe relatie tussen de regeringspartij van premier Erdogan en de beweging van Gülen. Ministers bezochten hem in de Verenigde Staten en sturen hun kinderen naar zijn scholen. De journalist wordt nu beschuldigd van lidmaatschap van Ergenekon.

„Ik betwijfel niet dat er goede mensen in de Gülenbeweging zitten”, zegt Jenkins. „Mijn grootste kritiekpunt is dat ze zo geheimzinnig zijn en ze zo slecht kritiek verdragen.” Jenkins is kritisch. Hij beschuldigt de Gülenbeweging de Turkse samenleving te islamiseren. Hij zegt het te zien aan de torenhoge accijnzen op alcohol, de kortgeleden geïntroduceerde reisjes voor scholieren naar Mekka. Hij is al jaren mikpunt van de columnisten die werken voor media die aan de Gülenbeweging zijn gelieerd, zoals de krant Zaman en de televisiezenders Samanyolu tv en Mehtap tv. Hij moest verhuizen nadat ze zijn adres in de krant hadden afgedrukt. Nu woont hij met camerabeveiliging, zonder naambordje op de deur. Dat hij nog niet gearresteerd is, heeft hij te danken aan zijn Britse nationaliteit, gelooft hij. „Was ik een Turk geweest, dan had ik ook achter de tralies gezeten.”

Verwarrend

Interviews geeft Fethullah Gülen alleen bij zeer hoge uitzondering. De prediker zelf blijft altijd onzichtbaar. Je kunt alleen zijn scholen bezoeken. Of bijeenkomsten van organisaties als de Journalisten- en Schrijvers Vereniging. In een vijfsterrenhotel in Istanbul heeft de beweging deze week een bijeenkomst belegd over antisemitisme in Turkije. Volledig in lijn met het streven naar dialoog tussen de geloven. Achter de tafel zit een van Turkijes rijkste zakenmensen, tevens voorman van de joodse gemeenschap, Ishak Alaton.

„Ik zal jullie een geheim vertellen”, zegt hij aan het eind van de bijeenkomst. „Hebben jullie gehoord over Fethullah Gülen? Ik ben een groot vriend van hem. Dat zal jullie verbazen, gezien mijn joodse afkomst. Hij heeft mij driemaal bezocht en ik hem driemaal. Er is zoveel propaganda tegen hem. Maar ik kan alleen maar goede dingen van hem zien.”

Bij de vraag of hij gelooft dat het toeval is dat iedereen die over hem schrijft, in de gevangenis belandt, begint de zakenman te zuchten. „Ik snap het ook niet. Ik vraag het mijn vrienden. Dit vraagstuk gaat mijn intelligentie te boven.” De organisator van de bijeenkomst, Fatih Ceran, die jarenlang lesgaf op de scholen van Gülen, zucht al net zo na de bijeenkomst. „Ik snap het evenmin. Er moeten wel mensen achter de arrestaties zitten die ons een slechte naam willen bezorgen.”

Het is harder gaan sneeuwen in Ankara. De winkelende Turken in de hoofdstad hebben hun mutsen opgezet. Zowel Ergenekon als Fethullah Gülen blijven voor de gewone Turken verwarrende mysteries. De kranten en de tv-zenders zijn zelf onderdeel van deze Koude Oorlog tussen de oude en de nieuwe elite. De kranten van de ooit grootste mediamagnaat van Turkije en boegbeeld van de oude elite, Aydin Dogan, richten al hun aandacht op het gesjoemel met het bewijs in de Ergenekonzaak, en het uitblijven van veroordelingen na meer dan vier jaar onderzoek. De mediagroep kreeg twee jaar geleden een reusachtige belastingaanslag, van bijna drie miljard euro, na een conflict met zakenmensen dicht bij de regering.

Regeringsgezinde kranten als Zaman schrijven liever over de democratische vooruitgang in het land, nu zelfs de hoogste militairen in de gevangenis zitten. „Toen de voormalige chef-staf Ilker Basbug vorige week werd gearresteerd, gingen nog geen honderd mensen de straat op”, gnuift een columnist in Zaman. „Zelfs al gelooft meer dan 35 procent van de mensen dat de Ergenekon-zaak enkel is gefabriceerd door de [regeringspartij] AKP als wraak tegen de oude elite of om de oppositie te drukken, dan lijkt het er nu toch op dat ze niet zulke sterke gevoelens over de rechtszaken meer koesteren. Misschien wel omdat ze langzaam maar zeker overtuigd raken.”

Of misschien wel omdat met de arrestaties van de hoogste militairen en de bekendste journalisten en de rijkste zakenmensen van het land duidelijk is dat de strijd beslecht is. Toen eind december bommen uit Turkse gevechtsvliegtuigen per abuis 35 burgers doodden in het zuidoosten, gebeurden twee zeer ongewone dingen voor de Turkse politiek. Premier Erdogan stak een tirade af over de „wrede” media die het leger de schuld gaven van het bloedbad. De premier die eind jaren negentig op last van het militaire establishment naar de gevangenis moest wegens zijn islamitische activisme, wierp nu zijn warme beschermende deken om de generaals. Dit is nu zijn leger.

En de nieuwe chef-staf stuurde een condoleancebrief aan de nabestaanden van de 35 tieners die omkwamen. „We wensen Gods vrede en genade voor diegenen die hun leven verloren.” Ook nog nooit eerder vertoond in dit land.