Barometers van de conjunctuur?

Chipmachinemaker ASML presenteerde deze week een recordwinst. „Chips zijn een eerste levensbehoefte ”, zegt topman Peter Wennink. Maar is de chipmarkt ook een graadmeter voor de ontwikkeling van de hele economie?

De werknemers van chipmachineproducent ASML uit Veldhoven sparen hun vakantiedagen voor slappe tijden. Op dit moment draaien ze nog avond- en weekenddiensten om fabrikanten van computerchips te voorzien van de nieuwste lithografiemachines. Maar nog in 2009 moest ASML duizenden werknemers ontslaan en deeltijd-WW aanvragen om het bedrijf overeind te houden. Het kan verkeren, weten ze in Veldhoven.

ASML maakt internationaal toonaangevende machines waarmee chips worden gemaakt. De nieuwste machine is 8 meter lang, 3 meter breed, en 3,5 meter hoog. Kosten: 50 à 75 miljoen euro per stuk, afhankelijk van de eisen van de cliënt. ASML maakt lithografiemachines voor alle grote chipmakers zoals Samsung, Intel en TSMC, en heeft een marktaandeel van bijna 80 procent.

De wereldmarkt voor geïntegreerde schakelingen werd traditioneel gezien als een barometer voor de conjuncturele ontwikkeling. De productie van chips zou een voorspellende waarde hebben voor de algemene economische ontwikkeling. Waarom gaat nu dan zo goed met ASML? Volgens onderzoeksinstituten als het CPB, het IMF en de Oeso staat Europa aan de vooravond van een recessie.

„Mijn twijfel over de relatie tussen de chipmarkt en de conjunctuur is deze week weer bevestigd”, zegt innovatiehoogleraar Alfred Kleinknecht van de Technische Universiteit Delft. „Bedrijven als ASML en Intel produceren gunstige cijfers, ook gunstige prognoses voor dit jaar – maar de macrovoorspellingen voor dit jaar zijn somber.”

De ‘barometerfunctie’ van de chip is voorbij, zegt emeritus hoogleraar Arnold Heertje, specialist op het terrein van technologische ontwikkeling en economie. De chip is ooit een spectaculaire innovatie geweest, die – volgens de theorie van Joseph Schumpeter (zie kader) – tot een stimulans van de economie heeft geleid, maar nu is het product „zo gewoon geworden dat het een onderdeel is geworden van de normale technologische vernieuwing”.

Door de financiële en eurocrisis is het traditionele conjunctuurpatroon ernstig door elkaar geschud, signaleert CPB-medewerker Gerard van Welzenis, en is het onduidelijk of de wetmatigheden uit het verleden ook nu nog gelden. Van Welzenis is bij het planbureau de initiator van de ‘wereldhandelsmonitor’. „Ik hou onder meer de wereldwijde verkopen van de halfgeleiders goed in de gaten als voorlopende indicator van de internationale handel en de industriële productie”, zegt Van Welzenis. „Voor de eerste maanden van dit jaar zie ik, op basis van deze indicator, voor zowel de handel als de productie nog steeds een lichte daling.”

Op microniveau zijn de jaarcijfers van chipproducent ASML goed ontvangen. De recordcijfers over 2011 zijn aanleiding om het personeel een bonus te geven van in totaal 84 miljoen euro; ruim anderhalf keer meer dan in het vorige recordjaar 2010. Bij de grootste chipproducent van de wereld werken ruim 6.200 werknemers, die volgende maand een bonus krijgen van gemiddeld 13.000 euro per persoon.

Hoge toppen en diepe dalen, dat kenmerkte de uiterst conjunctuurgevoelige chipsector. Maar analisten houden rekening met een stabielere ontwikkeling omdat de vraag naar chips stabieler is geworden. Het orderboek van ASML is voorlopig nog goed gevuld. En één van de grote afnemers, Samsung, maakte deze week een recordbedrag aan investeringen bekend. Het Zuid-Koreaanse elektronicaconcern investeert dit jaar ruim 33 miljard euro, waarmee 26.000 nieuwe banen worden gecreëerd. De extra investering, een stijging van 12 procent ten opzichte van vorig jaar, is gunstig voor ASML.

Ook chipfabrikant Intel meldde deze week recordcijfers. De omzet steeg met bijna 25 procent tot ruim 42 miljard euro en de winst nam met 13 procent toe tot ruim 10 miljard euro. 2011 was voor Intel een „exceptioneel jaar”, zei topman Paul Otellini. Voor dit jaar wordt rekening gehouden met een omzetgroei van 10 procent.

Intel gaat voor ruim 9 miljard euro aan investeringen te doen, 16 procent meer dan in 2011. Met onderzoek en ontwikkeling (R&D) is 800 miljoen euro gemoeid. Intel is in 1968 opgericht door Robert Noyce en Gordon Moore, later bekend van de Wet van Moore. Deze voorspelling uit 1965 stelt dat het aantal transistors in een chip door de technologische vooruitgang elke twee jaar verdubbelt. In een aangepaste versie stelt Moore dat chipfabrikanten elke achttien maanden dezelfde functionaliteit moeten kunnen bieden voor de helft van de kosten.

Deze wet noemde de financiële topman van ASML Peter Wennink in een toelichting op de cijfers deze week een van de grootste bedreigingen voor zijn bedrijf. ASML moet zijn klanten machines leveren waardoor ze kunnen voldoen aan de Wet van Moore. „Wij moeten hen daarvoor de juiste machines blijven leveren”, zegt Wennink. „We zullen onze bestaande machines blijvend moeten verbeteren en op tijd nieuwe technologieën en technieken naar de markt moeten brengen. Tegelijkertijd moeten we onze klanten steeds ervan overtuigen dat onze nieuwe machines hen helpen hun geplande kostenreducties te realiseren.”

Technologische vernieuwing is volgens hem de sleutel van het succes van ASML. De afgelopen drie jaar investeerde de chipfabrikant gemiddeld 500 miljoen euro per jaar in de ontwikkeling van nieuwe machines. Volgens cijfers van de Europese Commissie is ASML al drie jaar op rij koploper op het gebied van R&D-uitgaven per werknemer.

Ook volgens Wennink is de chipbranche ook minder conjunctuurgevoelig. Een verklaring is dat een smartphone bijna „een eerste levensbehoefte” is geworden. Naast water, lucht en voedsel heeft de moderne mens een basisbehoefte aan chips.