Je verhaal of je leven

Een schrijver bezoekt Leugenland, een tong verbergt een ritssluiting en God zit in een rolstoel. De verhalen van Etgar Keret zijn een poging om te ontsnappen aan de Israëlische werkelijkheid én een vertaling van zijn eigen biografie.

Etgar Keret: Verrassing. Podium, 240 blz. €18,95

De gisteren in vertaling verschenen verhalenbundel van Etgar Keret begint met een man die de Israëlische schrijver onder schot houdt. Hij eist een verhaal en het feit dat dit op deze manier gevraagd wordt, verbaast Keret niet. ‘Geweld is de enige taal die we hier spreken.’ Dan wordt er op de deur geklopt door een enquêteur, die eveneens een pistool tevoorschijn haalt en eist dat de schrijver iets moois vertelt. Hetzelfde geldt voor de pizzabezorger, ook al hanteert hij een lang mes.

Dit is het eerste in een lange reeks korte verhalen, sommige niet langer dan drie pagina’s. Ze laten ons kennis maken met curieuze figuren: een man die alle door hem bij elkaar verzonnen figuren tegenkomt in ‘leugenland’, een meisje dat een ritssluiting onder de tong van haar vriend ontdekt, een vis die tegen zijn zin door een heks in een man wordt veranderd en zoveel geld verdient dat hij vergeet dat hij ooit een vis was, een meisje dat alleen maar naar bed gaat met mannen die ‘Ilan’ heten.

Sinds zijn debuut in 1992 is Etgar Keret (1967) langzaam maar zeker de held van de jonge generatie Israëliërs geworden. Zijn verhalen zijn een mix van de harde realiteit en de spiritualiteit die het dagelijks leven in het land kenmerken. Met zijn moderne, grappige sprookjes biedt hij een uitweg, zonder dat hij zijn lezers toestaat om zich helemaal van de wereld af te wenden. Zijn hoofdpersonen zijn heel gewone mannen, vrouwen, dieren of kinderen, met gewone levens en gewone problemen. De absurde gebeurtenissen die hun overkomen, veranderen hier niets aan, waardoor ook die wendingen heel gewoon lijken. Zo stimuleert Keret onze fantasie zonder zijn toevlucht te zoeken tot laffe leugens of pretentieuze magie.

Met zijn eerste vier bundels won Keret vele literaire prijzen en brak hij door in de Verenigde Staten, waar The New York Times hem ‘een genie’ noemde. Maar na vier bundels stopte hij in 2002 met het schrijven van korte verhalen en produceerde alleen nog columns, essays, toneelstukken en filmscripts. Samen met zijn vrouw Shira Geffen regisseerde hij de film Meduzot, die in 2007 de Camera d’Or in Cannes won. Verder bleef het stil.

Toen hij in 2010 plotseling met een nieuwe verhalenbundel kwam, bleek dat de behoefte aan zijn troostende magisch realisme nog niet verdwenen was. In drie maanden werden er 70.000 exemplaren verkocht, in een land met 7.5 miljoen inwoners van wie lang niet iedereen Hebreeuws kan lezen. De invloedrijke krant Ha’aretz schreef over het boek: ‘Het is een nieuwe manifestatie van de magie van Keret, maar gerijpter en interessanter.’

Het lijkt er inderdaad op dat Keret volwassen is geworden. Terwijl zijn vroegere werk soms wat kinderlijk aandeed, proberen de verhalen in Verrassing het leven bij de kraag te vatten. Zijn vroegere verhalen bleven lang niet allemaal hangen, maar nu hebben ze stuk voor stuk een intensiteit die direct verder lezen niet altijd mogelijk maakt. Zijn ideeën zijn ambitieuzer uitgewerkt, zonder van de extreem korte vorm af te wijken.

Etgar Keret begon met schrijven nadat zijn beste vriend zelfmoord had gepleegd. In een interview met The Believer uit 1996 vertelde hij hoe zij zoals alle Israëlische jongeren verplicht in het leger zaten en ‘zeer, zeer depressief’ waren. Na een aantal problemen met officieren werd Keret overgeplaatst naar de eenheid van zijn vriend, waarbij ze in een ondergrondse bunker naar computers moesten kijken om deze te repareren als ze kapot gingen, wat nooit gebeurde.

Voordat ze het leger in gingen, sprak de vriend al vaak over zelfmoord. Op een avond zou hij Keret met de auto thuis afzetten, toen de vriend verklaarde dat hij niet meer verder wilde op deze manier. Keret probeerde het idee uit zijn hoofd te praten en de vriend vroeg om een goede reden om te blijven leven. Keret kon tot zijn eigen verbazing niets verzinnen.

Zo zaten de twee vier uur lang zwijgend in een stille auto. Keret dacht dat hij iets zou verliezen als hij het portier zou openen, maar wist toch niets te zeggen. Uiteindelijk stapte hij uit. Later in het leger liepen ze samen wacht. Zijn vriend vroeg of Keret iets voor hem wilde halen. Toen hij weg was, schoot de vriend zichzelf dood.

Kerets eerste verhaal ging over een man die in een pijpenfabriek werkt en het gevoel heeft dat hij nergens bij hoort. Hij bouwt een pijp waar hij zelf in past, waardoor hij kan verdwijnen. Het is een terugkerend thema in zijn oeuvre: mensen die een uitweg zoeken. Keret zelf heeft verschillende keren aangegeven dat zijn verhalen een poging zijn om een antwoord te geven op de vraag die hij in de auto niet kon beantwoorden.

Keret combineert zijn enorme fantasie met een voorkeur voor alledaagse personages en problemen. In 2010 zei hij: „Laatst zag ik een man bij een bushalte die een beker koffie in zijn hand had en een krant onder zijn arm. Elke keer als hij een slok nam, viel die krant op de grond. Ik zag dat en het maakte me echt verdrietig. Mijn vrouw zei: wat een sukkel, waarom legt hij die krant niet even weg? Maar ik zei: nee, daar gaat het niet om. Zo beginnen verhalen: het is een poging om voor jezelf te verwoorden waarom er iets in een moment is dat willekeurig lijkt, maar toch iets over het leven zegt.”

De tragische zelfmoord verwerkte hij later in Nimrods Flip, waarin drie vrienden om de beurt gek worden, volgens de hoofdpersoon doordat de geest van hun dode vriend ze lastigvalt. Ze blowen, eten ijsjes en praten over vrouwen, maar de lezer voelt een voortdurende, onbestemde dreiging.

Het verhaal werd beroemd in Israël, waar het enorm hoge aantal zelfmoorden in het leger (een van de belangrijkste doodsoorzaken onder soldaten) een bron van nationale schaamte en taboe is.

Maar Kerets absurdisme is niet alleen een ontsnappingspoging, het is vaak een directe vertaling van zijn eigen leven. In Verrassing staat het verhaal ‘Goede start’, waarin een eenzame man elke ochtend gaat ontbijten aan een tweepersoonstafel, zoekende mensen wenkt en speelt dat hij de beoogde internetdate, het zakencontact of de stalker is. Dit is gebaseerd op een voorval uit Kerets eigen leven, toen hij in Berlijn met zijn uitgever had afgesproken en er een man tegenover hem ging zitten die zei: „Neil, ik heb er over gedacht en 600.000 is te veel. Ik denk dat het 400.000 moet zijn, met een optie op de diamanten.” Keret zei: „Ben jij Georg?” De man verontschuldigde zich en vertrok, maar Keret verwerkte het in een verhaal.

Zijn achtergrond is net zo curieus. Kerets ouders zijn beiden overlevers van de Holocaust. Zijn vader besloot om elke zeven jaar van carrière te veranderen; hij wilde zoveel mogelijk verschillende levens leiden ‘om de nazi’s te sarren’.

Zijn zus is een ultraorthodoxe jood met elf kinderen, woonachtig in een nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. Zijn broer is een voorstander van legalisatie van marihuana en woont in een boomhut in Thailand met een vrouw die pornofilms recenseert. Toen Shira Geffen met Keret begon te daten, vertelde ze een vriendin dat ze hem leuk vond, maar vermoedde dat hij een pathologische leugenaar was.

De twee kanten van Kerets werk worden ook vertegenwoordigd door zijn ouders. Zijn vader vertelde hem als jong kind tedere en optimistische verhalen over de hardste kanten van het leven, met dronkaards en hoeren in de hoofdrollen. Zijn moeder voedde hem met uitbundige fantasieën over eenhoorns en elfjes.

Keret heeft lang geweigerd om zich openlijk met politiek bezig te houden. Hij vond dit niet passen bij zijn rol als kunstenaar, tot teleurstelling van zijn jonge fans. Maar een incident bracht hier verandering in. Na 11 september 2001 werd Keret uitgenodigd voor een conferentie in Noorwegen, waar schrijvers over de nieuwe tijdgeest zouden komen praten. Twee Palestijnse schrijvers weigerden het podium met hem te delen. De filosoof Jacques Derrida ging tijdens zijn slotspeech op dit incident in en begon woedend te schreeuwen naar het tweetal. In paniek regelde de Noorse organisatie een verzoeningsontbijt. Tijdens dit gesprek beloofde Keret een van de Palestijnen hem zijn bundel te sturen.

Na een paar maanden kreeg hij antwoord: de Palestijn vond het geweldig, had de bundel in het Arabisch vertaald en wilde het op de Westelijke Jordaanoever uitbrengen, als een van de weinige Israëlische werken. Keret voelde zich vereerd, maar tijdens het drukproces vonden er veel raketaanvallen plaats, en de Palestijn stierf aan een hartaanval voor hij het proces kon voltooien.

Het inspireerde Keret tot het schrijven van het dubbelboek Gaza Blues (2004), samen met de Samir El-Youssef, waarin beide auteurs hun kant van het conflict laten zien. Sindsdien bemoeit Keret zich steeds nadrukkelijker met de politieke situatie, met name in zijn journalistieke werk. Hij probeert de strijd op zijn eigen manier te verklaren, door middel van persoonlijke verhalen over voetbalwedstrijden tussen Arabieren en Israëliërs, of de kleur van zijn favoriete shirt, die opeens door de kolonisten werd geclaimd.

Hoe kun je voorkomen dat je gek wordt in een extreem turbulent land als Israël? Kerets leven is nooit normaal geweest, maar door middel van zijn verhalen kan hij de constante spanning afblazen en zijn lezers een kleine, korte uitweg bieden. Hij laat ons zien dat het leven meestal doodnormaal, tragisch en pijnlijk is, maar net zo vaak sprookjesachtig, dromerig en bizar. Als je maar oplet.

In Verrassing brengt Keret God op het toneel. De vrouw van een gehandicapte man wordt neergestoken en hij vraagt zijn priester waarom God dit kon laten gebeuren. De priester zou normaliter zeggen dat Zijn wegen ondoorgrondelijk zijn, maar nu houdt hij het niet meer en begint God verschrikkelijk uit te schelden. God zelf komt hierop de kerk binnen, en blijkt ook een man in een rolstoel te zijn, wiens vrouw in een coma ligt. Hij zegt: ‘Denk je dat ik een of andere sadist ben die van al dit lijden geniet? Ik schiep jullie omdat dit is wat ik kan. Het is het beste wat ik ervan kan maken.’