Verbeter de wereld, krimp de mens

Kunstenaars proberen met hun werk maatschappelijke problemen op te lossen. Bij Stroom Den Haag zijn nu originele voorstellen te zien voor het voedsel van de toekomst. Worst van een levend varken bijvoorbeeld.

D at we er niet eerder op zijn gekomen! Kunstenaar Arne Hendriks heeft het wereldvoedselvraagstuk opgelost. In zijn eentje. Om in 2050 een mensheid van 9 miljard zielen te kunnen voeden, is het helemaal niet nodig van de aarde één grote soja-akker te maken en met de oogst daarvan de magen van de gigantische veestapel van de toekomst te vullen. Nee, wat Hendriks bedacht, is in zijn eenvoud briljant. Niet de hoeveelheid voedsel moet toenemen, maar de mens moet afnemen. Ja krimp de mens! De maag van een homunculus van pakweg vijftig centimeter zit sneller vol. Aan een eierdopje water en tweehonderd calorieën dagelijks heeft hij al genoeg.

Krimp de mens – waarom eigenlijk niet? Als meest dominante soort op aarde kunnen we het ons best veroorloven een stapje terug te doen. Sterker, een beetje bescheidenheid zou ons sieren. En wat een revolutie zou het betekenen als het gaat om energie, voedsel, ruimte en andere vraagstukken van opdoemende schaarste.

Een methode heeft Hendriks ook al: kijk naar zijn Somatostatin Zebrafish Farm in de tentoonstellingsruimte bij het Haagse kunst- en onderzoekscentrum Stroom, waarin genetisch gemanipuleerde visjes rondzwemmen barstensvol van dit groeiremmende hormoon – een visje op zijn tijd en u blijft op verantwoord miniformaat. Of stelt u zich voor dat u met uw gezin, als was u een troepje bloemenelfjes, aanschuift aan de Sunflower Table, bestaande uit een reusachtige zonnebloemkroon, en zich te goed doet aan voedzame zonnezaden uit de tafel. Of vermei u in het zogeheten Speed Crop Balcony, een balkon op ware grootte vol voedzame kiemgroenten op kabouterformaat. Een balkon is voor een minimens al een fikse moestuin. Zoals één stadspark vol groente een heel Madurodam zou kunnen voeden.

Hendriks is al een paar jaar bezig met zijn project The Incredible Shrinking Man, dat vooral bestaat uit een website met tal van wetenschappelijk aandoende feiten en feitjes en de prachtigste afbeeldingen die zijn idee gestalte geven – mijn favoriet is de foto van de mannen die een reusachtige schaar en potlood torsen. Maar zijn idee bestaat niet alleen op papier. Vlak voor Kerst 2011 werd in Stroom een in zijn geheel gebraden struisvogel geserveerd, met groene kolen in de rol van spruitjes en de bezoekers als Lilliputters. Zo zou het ongeveer gaan, als minimensen zich aan één met vereende krachten geslachte reuzenkip te goed zouden doen. Hendriks heeft het precies uitgerekend: honderd te heet gewassen mensen zouden aan één kip genoeg hebben. Een film over het struisvogeldiner is op de tentoonstelling te zien.

Slootwaterbier

De afgelopen twee jaar heeft Stroom met het project Foodprint – Voedsel voor de stad op allerlei manieren geprobeerd de relatie tussen mens en voedsel in kaart te brengen en blauwdrukken aan te dragen voor alternatieven. Het project was een succes, en niet alleen omdat het thema voedsel nu eenmaal zo populair is (wegens de enorme belangstelling voor koken, maar ook uit zorg om dierepidemieën, obesitas en allerlei andere problemen rondom eten). Stroom kwam met tot de verbeelding sprekende concrete voorstellen. Men begon moestuinen in de Schilderswijk, kwam met een ‘eetbaar park’, liet bezoekers bier van slootwater proeven en stadsduif op een bedje van rucola. Een gedetailleerd voorstel voor een varkensfokkerij annex slachthuis in het Haagse ontwikkelingsgebied de Binckhorst maakte de tongen los. In april volgen nog een boek en een ‘voedseltribunaal’ waarbij vertegenwoordigers van allerlei richtingen in het debat over voedsel met elkaar in gesprek zullen gaan.

Het sluitstuk, de dit weekend geopende tentoonstelling Food Forward, wil vooruitkijken en de neonostalgische kleinschaligheid van veel alternatieve voedselvoorstellen (stadslandbouw, boerenmarkten) inruilen voor technologie. Tegelijk wil men de blik richten op het eind van de voedselketen: de mens zelf. We kunnen overal ingrijpen en het voedingsstelsel totaal veranderen. Maar is het niet veel handiger onszelf te veranderen?

Kunnen we de soort mens bijvoorbeeld zo manipuleren dat we niet meer hoeven te eten maar uitsluitend van fotosynthese kunnen bestaan? In Stroom is een proefopstelling van Algaculture te zien, een werk van kunstenaars Michael Burton en Michiko Nitta. Algaculture ziet eruit als een pasfotocabine, maar het is een soort solarium. Hierin kan de mens van de toekomst, wiens organen een symbiose zijn aangegaan met algen, zich middels fotosynthese opladen. De mens als wandelend zonnepaneel.

Food Forward is een kleine tentoonstelling. Maar zij lijkt exemplarisch voor een paar interessante ontwikkelingen in de kunst. Kunstwerken zijn hier eerder uitgebeelde denksafari’s: interventies en scenario’s opgebouwd uit semi-wetenschappelijke experimenten en maatschappelijk commentaar.

In Algaculture wordt het basisproces van de voedselketen, fotosynthese, met behulp van biodesign toegepast op de mens. In The Incredible Shrinking Man wordt een zalig humoristische excursie naar het onvoorstelbare tot in detail doorgerekend.

Kunstenaars wagen zich tegenwoordig aan genetica en biologie, terreinen waar nog iets te ontdekken en te beweren valt. Opvallend is dat ze zich zo nadrukkelijk engageren: ze leveren commentaar op maatschappelijke vraagstukken of opperen oplossingen. Karen Verschooren, de curator van Food Forward, noemt deze vorm van kunst Critical Design. Speculatief Design is het ook wel genoemd. Vaststaat dat het een wezenlijke vorm van engagement betreft, die verder gaat dan reflecteren op een krantenstuk. Vaak steken kunstenaars er jaren in om hun scenario tot in detail uit te werken. En vaak schaken ze op meerdere borden, als ontwerper, ondernemer, utopist en alchemist tegelijk.

Vleesvergunning

Neem John O’Shea, een Brit die werkt met vlees en wetgeving. Iedereen die de discussie over ritueel slachten heeft gevolgd, zou zijn werk moeten bekijken – en proeven.

O’Shea bedacht een methode om de vanzelfsprekendheid van onze vleesconsumptie – waarvan de milieubelasting en de ethiek steeds vaker als onhoudbaar worden gezien – te veranderen. Stel, je zou een vergunning moeten hebben om vlees te mogen eten. En stel, je zou die vergunning alleen krijgen als je eerst, onder toezicht, zelf een dier had gedood. O’Shea interviewt mensen op straat over dit voorstel – „Geen vrouw die nog vlees zou eten”, reageert een man. Tegelijkertijd laat O’Shea de huidige slacht- en vleeswetgeving oplichten op een muur. Zijn voorstel voor een vleesvergunning gaat verder dan eerdere, maar vergelijkbare ideeën voor het bouwen van glazen slachthuizen of het beperken van de verkoop van vlees tot speciale dealers (ook wel slagers genaamd). Een vleesvergunning, een License to Kill, is anathema in een samenleving die gedachteloos consumeren bevordert.

Behalve over vlees laat O’Shea je ook nadenken over wetgeving. Hij houdt duidelijk van wetsvoorstellen die mensen dwingen tot actief nadenken, en tot het onder ogen zien van de consequenties van hun keuzes.

Gelukkig biedt hij ook een uitweg. O’Shea presenteert op Food Forward namelijk ook zijn Black Market Pudding, een klassieke bloedworst waarvoor dieren niet langer hoeven te sterven. Een veearts neemt op verantwoorde wijze bloed af bij een varken. Het varken leeft vrolijk verder en O’Shea maakt van het bloed een worst. In een witte koelvitrine liggen de forse bloedworsten bij Stroom op klandizie te wachten. Wie voorbij kan gaan aan de nadrukkelijke en bepaald niet ongeladen connotatie van parasitisme van dit project, en volgend jaar graag zo’n worst wil, kan er nu namelijk alvast op intekenen. O’Shea is vast van plan een handeltje in zijn Black Market Pudding te beginnen, maar zoiets is behalve een gastronomisch waagstuk ook juridisch gezien een uitdaging. Want de Britse voedselwetgeving laat vooralsnog geen ruimte voor worst van dieren die gewoon in leven blijven.

Food Forward. T/m 1 april in Stroom, Hogewal 1-9, Den Haag. Wo t/m zo 12-17u/ Inl. stroom.nl Zie ook the-incredible-shrinking-man.net