'Nederland behoort tot de drie rijkste landen ter wereld'

Thalia Verkade

De aanleiding

Journalist Pieter Jan Hagens sprak met premier Rutte over de economische crisis. Op de vraag „Hebben we het ergste al gehad?” antwoordde Rutte dat komend jaar „een moeilijk jaar” zal worden, maar, zo vervolgde hij: „Kijk, wij zijn een heel rijk land. Wij behoren tot de drie rijkste landen ter wereld. Als je alles optelt en deelt, als je alle staatjes, grafieken en indicatoren optelt en deelt, dan behoren we tot de drie sterkste landen van de wereld”.

Mogelijke interpretaties

Voor ‘rijk’ is de gangbare definitie, gebruikt door de meeste economen: het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking, gecorrigeerd voor koopkracht (purchasing power parity, ppp). Navraag bij de woordvoerder van Rutte leert dat de premier het begrip ‘rijk’ ruimer bedoeld heeft dan alleen financiële welvaart, namelijk: in termen van welzijn. De woordvoerder verwijst daarbij naar de Human Development Index (HDI) van de Verenigde Naties. De HDI is een combinatie van drie indicatoren: levensverwachting bij geboorte, onderwijs (aantal jaren opleiding) en bruto nationaal inkomen, ook hier weer gecorrigeerd voor koopkracht. Zo opgevat betekent rijk niet ‘welvarend’, maar ‘ontwikkeld’.

En, klopt het?

Afgaande op de Human Development Index wel: volgens de ranglijst is Nederland het derde meest ontwikkelde land ter wereld, na Noorwegen en Australië. De Verenigde Naties leggen deze beoordeling zo uit: „Human development is about much more than the rise or fall of national incomes. It is about creating an environment in which people can develop their full potential and lead productive, creative lives[...]” Met andere woorden: de Human Development Index geeft aan in welk land je het beste geboren kunt worden.

Hoewel de indicator levensverwachting natuurlijk iets zegt over de staat van bijvoorbeeld de gezondheidszorg in een land, is de index geen combinatie van „alle staatjes, grafieken en indicatoren”. Nu publiceren de Verenigde Naties tientallen gegevenssets (zoals de hoeveelheid bos of CO2-uitstoot in een land) en samengestelde indexcijfers, die zijn gebaseerd op meerdere gegevenssets (zoals een genderongelijkheidsindex). Maar daarop is de HDI niet gebaseerd.

Overigens kan een kleine wijziging in de gebruikte criteria voor flinke veranderingen binnen de toptien zorgen. Nederland schoot van plek zeven in 2010 naar plek drie in 2011, omdat de definitie voor onderwijs werd aangepast: alfabetisme als criterium werd geschrapt. Het aantal jaren opleiding bepaalt nu de onderwijsindex. Dat pakt voor landen waar bijvoorbeeld een loodgieter een opleiding moet doen gunstiger uit dan voor landen waar een loodgieter het vak in de praktijk leert. De Verenigde Staten werden door deze verandering dit jaar de top-10 binnen gekatapulteerd.

Kijken we naar elk van de drie deelgebieden waarop het HDI-‘eindcijfer’ is gebaseerd, dan scoort Nederland wat minder goed. Qua inkomen staat Nederland op plaats twaalf, qua levensverwachting op plaats achttien en qua onderwijs op plaats acht. Maar doordat Nederland op geen van de vlakken achterblijft, eindigt het in de top van het totaalklassement. Een land als Qatar, dat op één staat qua inkomen, eindigt op plek 37, door een matige score (39) op gezondheid en een nog veel slechtere op onderwijs (114).

De volgende vraag is waarom premier Rutte de HDI gebruikt als graadmeter. Het gesprek in Buitenhof ging specifiek over de economische positie van Nederland. In antwoord op een eerdere vraag zei de premier bijvoorbeeld dat „door de grote problemen waarin de overheidsfinanciën zich bevinden” de accijns op de benzine niet omlaag kan. En hij voorspelt dat de tekorten nog zullen toenemen. Logischer is het dan om de economische definitie van ‘rijk’ aan te houden.

Afgaande op het bbp per hoofd, gecorrigeerd voor koopkracht, behoort Nederland niet tot de drie rijkste landen ter wereld. Bij het IMF komt Nederland op plek tien, bij de Wereldbank op plek elf. Een iets andere rangschikking levert de berekening van het nominale bbp per hoofd van de bevolking op. Daarbij wordt niet gecorrigeerd voor koopkracht. Nederland komt dan op plaats negen (IMF). Kijk je naar het bruto nationaal inkomen, zoals in het Human Development Report gebeurt, dan eindigt Nederland op plaats twaalf.

De conclusie

Wat menselijke ontwikkeling betreft is Nederland een van de drie ‘rijkste’ landen ter wereld. Dit cijfer wordt bepaald aan de hand van drie gegevens: levensverwachting, inkomen per hoofd en gemiddeld aantal jaren onderwijs. Het zijn dus niet „alle staatjes, grafieken en indicatoren” bij elkaar opgeteld en gedeeld. En het zegt meer over welzijn dan over rijkdom.

De minister-president deed zijn bewering expliciet in een economische context, om zijn standpunt kracht bij te zetten dat Nederland in de huidige crisis tegen een stootje kan. Omdat in deze economische zin van het woord ‘rijk’ Nederland volgens geen enkele gezaghebbende ranglijst in de top-3 staat, beoordelen wij de bewering „Nederland behoort tot de drie rijkste landen ter wereld” als grotendeels onwaar.

Bronnen

IMF World Economic Outlook 2011

World Bank, World Development Indicators

Verenigde Naties, Human Development Report 2011