De film lijkt wel vervloekt

Andrea Arnold maakte een harde, rauwe film naar de klassieke roman Wuthering Heights van Emily Brontë

PETER DE BRUIJN

Filmrecensent

Andrea Arnolds radicale bewerking van de klassieke roman Wuthering Heights (1847) van Emily Brontë is ontregelend, drukkend en rauw – niet in de laatste plaats voor de filmmaakster zelf. Zichtbaar opgelucht staat Arnold de pers te woord na de première op het filmfestival van Venetië, blij dat de klus geklaard is. Arnold: „Wuthering Heights is een ongelofelijk bruut en wreed verhaal. Als je daar zo lang dagelijks mee bezig bent, begint dat steeds zwaarder op je te drukken. Ik heb een heel gecompliceerde verhouding met de film. Af en toe was het alsof er een vloek op rustte. Ik ben ongelofelijk opgelucht dat ik klaar ben. Ik lieg niet.”

Toch is Arnold ook blij, vertelt ze, dat ze de film heeft gemaakt en dat ze voor zichzelf tegen het licht kon houden waarom ze zo gefascineerd is door het boek over de gedoemde liefde van Heathcliff en Cathy. „Niet dat ik daar per se een eenduidig antwoord op heb gevonden. Dat verandert nog met de dag.”

Arnold heeft de plot van de film tot het minimum beperkt, ook voor conventionele psychologische verklaringen heeft ze weinig belangstelling. Alle aandacht gaat uit naar de woeste en ondoorgrondelijke Heathcliff, gespeeld door de zwarte, niet-professionele acteur James Howson. Hij komt als wees terecht in een genadeloze dorpsgemeenschap, omringd door de even genadeloze natuur van de heide rond Yorkshire. Alleen de jonge Cathy (Kaya Scodelario) behandelt hem niet als een beest en aan die strohalm grijpt hij zich vast.

U zegt dat het een enorm zware klus was, toch komt de film vrij snel na uw vorige, Fish Tank.

„Misschien was het juist zo zwaar omdat het snel moest. Ik ben gestapt in een project dat al op de rails stond, aanvankelijk met een andere regisseur. Toen het aanbod kwam, heb ik intuïtief meteen ingestemd, omdat Wuthering Heights altijd een grote favoriet van mij was. Ik ben gegrepen door de vreemdheid en de duisternis van het boek. Maar ik besefte helemaal niet met wat voor een beest ik mezelf had ingelaten, hoe lastig het zou zijn. Vanaf het begin was er enorme druk om vaart te maken. Normaal zou ik veel meer tijd hebben genomen om mijn ideeën te ontwikkelen. Op zich vind ik het prettig om snel te werken, omdat je dan meer bent aangewezen op je instinct. Instinctieve beslissingen zijn vaak de beste. Maar met alles wat ik inmiddels weet over Emily Brontë en over Wuthering Heights vraag ik me wel af of ik nu niet een heel andere film zou hebben gemaakt. Het boek slokt je helemaal op. Mijn ideeën veranderen nog steeds voortdurend.”

Waarom legt u de nadruk op Heathcliff?

„Toen ik het boek herlas, sprong hij er voor mij heel sterk uit. Ik wilde weten hoe hij zo wreed en wraakzuchtig heeft kunnen worden. Hij is een personage dat zich heel moeilijk laat kennen. Maar als je kijkt naar hoe hardhandig en liefdeloos hij is behandeld in zijn jeugd valt er wel een aantal zaken op zijn plaats. Hij is zo’n vreemde, androgyne man. Het fascineert me dat zoveel vrouwen zich tot hem aangetrokken voelen, terwijl hij helemaal geen sterke of heel aantrekkelijke man is. Misschien is er toch een meer duistere reden waarom vrouwen zoveel van dit boek houden.”

Voor u is Wuthering Heights niet primair een liefdesverhaal, maar een verhaal over wrok, woede en ontbering?

„Cathy is de enige persoon die aardig is tegen Heathcliff, in al zijn misère. Met haar voelt hij een verbintenis. Daar klampt hij zich aan vast. Dat zou je liefde kunnen noemen, of een obsessie. Liefde kan vele dingen betekenen. Liefde is nooit een simpel woord.”

Waarom is Heathcliff bij u zwart?

„Als je alle beschrijvingen van zijn uiterlijk in het boek naast elkaar legt, dan is één ding zeker: hij is niet wit. Dat hij anders is en er anders uitziet dan de andere mensen in het dorp is van fundamentele betekenis voor zijn lot. Daar kon ik niet omheen.”

Uw film maakt vooral visueel indruk, het verhaal is karig, uitgebeend.

„Ik begin altijd aan een nieuwe film met een beeld in mijn hoofd. In dit geval was dat het beeld van een vreemd wezen dat zich over de heide voortbeweegt, dat er van een afstand uitziet als een dier, maar als je dichterbij komt, zie je dat het een mens is. Heathcliff. Ik wilde dat beeld heel graag in de film hebben, maar dat is gewoon niet gelukt. We kregen het niet goed genoeg. Heel jammer.”

Wilde u per se een film maken die zou afwijken van de eerdere verfilmingen?

„Nee, de eerdere versies heb ik helemaal niet gezien. Ik ken alleen de beroemde versie van Wuthering Heights uit 1939 met Laurence Olivier. Die film heb ik op een zondagmiddag met mijn oma gezien toen ik een jaar of acht was. Dat heeft toen diepe indruk op me gemaakt. Ik ben daar nog weken mee bezig geweest, hoe jong ik ook was en hoe weinig ik misschien echt van de film had begrepen.”

Heathcliff doet met zijn agressie denken aan de relschoppers die afgelopen zomer Engeland op stelten zetten.

„Toen de rellen uitbrakken, zat ik midden in de montage van de film. Hmmm, dacht ik. Dit is interessant. Voor mijn gevoel is er een verband tussen de rellen en de film.”

Heeft u begrip voor die woede?

„Ik ben altijd helemaal voor een flinke dosis opstandigheid. Ik heb er niet zoveel moeite mee als daarbij wat auto’s in vlammen opgaan. Wacht, nu moet ik even heel erg op mijn woorden passen. Ik bedoel: auto’s die van niemand zijn! Geweld tegen personen en plundering, daar ben ik natuurlijk niet voor. Maar ik kan begrijpen dat die gevoelens van woede er zijn en naar buiten komen op zo’n moment. Zeker met de huidige conservatieve regering in Engeland. Ik leef mee met de mensen die helemaal niets hebben, die geen werk hebben en geen vooruitzichten, terwijl ze in een maatschappij leven waarin ze dagelijks worden geconfronteerd met al die prachtige dingen die ze zogenaamd zouden moeten kunnen kopen, maar die voor hen altijd onbereikbaar zullen blijven. Geen wonder dat mensen boos zijn.

„Eigenlijk ben ik in al mijn films op zoek naar inleving, naar empathie. Tegelijkertijd maak ik films met personages die vaak onaangenaam zijn, voor wie het juist heel moeilijk is om sympathie te hebben. Het lijkt wel alsof ik met elke film probeer om daar nog een stap verder in te gaan. Ik laat mijn personages soms vreselijke dingen doen, tegelijk vraag ik de kijker om begrip. Ik zoek inleving, maar op een nogal ingewikkelde manier.”

Wuthering Heights is te zien op het IFFR op 29, 30, 31 januari en 4 februari. Op 29 januari na afloop met Q&A met Andrea Arnold.