Soundtrack van de stad

Het IFFR transformeert de werkelijkheid in film. Uitsluitend met geluid.

Kijk eens naar deze pagina. Luister eens naar deze pagina. Wat hoort u erbij? De radio? Een koffiezetapparaat? Een sonate van Bach? Het dichtslaan van een autodeur en het huilen van een kind? Een tram en een lach? Een vogel? Wind? Een beschuitje? ‘Is this the real life/Is this just fantasy/Caught in a landslide/No escape from reality.’

Nederlandse woorden lezen en Engelse woorden horen, of andersom, feiten zien en fictie beluisteren, of andersom, of allebei, het kan nu tegelijkertijd. Bomen zien en Bach horen, zelfs naar een uitvoering van het werk van Bach kijken en bomen horen. Heel lang mogelijk is dat nog niet. Muziek en ander geluid kon tot 1877 alleen gehoord worden terwijl het werd gemaakt. Alles was altijd live tot Edison Mary had a little lamb wist vast te leggen. Een eeuw later werd muziek ook nog mobiel. De walkman maakte het mogelijk overal muziek te horen. Niet alleen in huizen en andere gebouwen, maar ook op straat, in de trein, in het bos, aan zee. Sitting on the dock of the bay in Zandvoort.

Door Edison en Sony bevrijd van tijd en plaats is muziek nu in staat overal te klinken. Net als in de film dus.

Want de kunst ging hier de werkelijkheid voor. In de bioscoop was het allang gebruikelijk om muziek in te zetten. Zelfs de stomme film was niet stom; in de bioscoop werd ze begeleid door piano of orkest.

Misschien hebben we aan dat stomme begin het gebruik van muziek om spanning op te roepen of emoties te versterken juist te danken. De geluidsfilm heeft dat gebruik gewoon doorgezet. En nu kun je met muziek en ander geluid de soundtrack van je eigen leven maken. Met Mozart lijkt de rij voor de kassa korter, met Adele voor de spiegel staan sensueler, met Hans Teeuwen door het bos lopen grappiger. Het is vooralsnog vooral een individueel genoegen. De hele wereld lijkt soms een silent disco, want je weet meestal niet waar andere mensen naar luisteren. Het heeft iets autistisch. Ontroerend is daarom het zien van geliefden die allebei één oortje in hebben. Liefde is een koptelefoon delen.

No Cinema

Kijk nog eens naar deze pagina. Dit is duidelijk een artikel in een bijlage over het Filmfestival Rotterdam. Waar blijft de film? Het zal na deze lange inleiding over muziek en geluid toch wel over films gaan die op dit festival te zien zijn. Nee. Echt niet. Het gaat hier over het programma onderdeel For Real, dat is bedacht door programmeur Edwin Carels, die in Rotterdam altijd de buitenissige dingen doet. Een paar jaar geleden hingen er bijvoorbeeld grote schermen in de stad, waarop in plaats van reclame korte films werden vertoond. Er waren ook films te zien op juist heel kleine schermen, zoals dat van een mobiele telefoon. Dat gebeurde onder het vaandel Exploding Cinema. For Real zou je ook No Cinema kunnen noemen omdat er geen film bij wordt vertoond. Er is helemaal geen film meer. Er is niets te zien wat er niet al was. Verder kunnen de grenzen van film niet opgerekt worden. Zou dit een eindpunt zijn? Of juist een nieuw begin?

„Tegenwoordig is ons bewustzijn dermate diep doordrongen van film en bewegend beeld dat we de werkelijkheid steeds vanzelfsprekender als een film ervaren” schrijft Edwin Carels in de festivalcatalogus. Als dat waar is, dan heeft de walkman daar misschien meer aan bijgedragen dan de bioscoop. Maar volmaakt is de ervaring niet. Juist daar kan de kunst dan worden ingezet, om de werkelijkheid intensiever, spannender en completer te maken. Net als in de bioscoop. „Wij proberen films te maken zonder camera’s”, zegt het kunstenaarscollectief Circumstance. „We creëren poëtische lagen in het alledaagse.” Op het festival doen ze dat middels een ‘subtlemob’, een door Circumstance uitgevonden stille variant op de flashmob. Anders dan bij een flashmob merkt niemand behalve de deelnemers dat er wat aan de hand is. „Je zet je koptelefoon op en een mix van verhaal en rijke filmische muziek vult je oren. Soms kijk je alleen, soms moet je instructies volgen.”

Het grootste filmloze onderdeel van For Real zijn vier geluidswandelingen. Vier kunstenaars, onder wie Jeroen Stout en Lee Patterson, ontwierpen een soundtrack voor een wandeling op de Kop van Zuid. Dat levert in indringende cinematografische ervaringen op, belooft het festival. De wandelingen zijn voor het festival geproduceerd door Soundtrack City, dat twee jaar geleden al begon met geluidswandelingen in Amsterdam, naar een idee van Renate Zentschnig. Er zijn inmiddels tien verschillende wandelingen, van De meiden van de Meeuw in Noord tot een Zuidas Symphony. Ook in andere landen is de geluidswandeling in opkomst, niet alleen als nieuwe vorm van gids, maar ook als kunstwerk. In New York maakt het collectief Soundwalk ‘Audio Tours for People Who Don’t Normally Take Audio Tours’.

De geluidswandeling is het tegendeel van een hoorspel. Je kunt je ogen er niet bij sluiten. Hij komt niet uit de film voort, maar uit de beeldende kunst. Een van de pioniers van het genre is de Canadese Janet Cardiff, die in de jaren negentig voor het eerst mensen via oortjes teksten influisterde. Nederlandse voorlopers zijn Cilia Erens, die onder het motto ‘sound ís sight’ geluidskunst maakt, en Willem de Ridder, die voor o.a. de Kunsthal in Rotterdam en het Reestdal in Overijssel bijzondere audiotours verzon.

Uitzicht

Geen films op een filmfestival. In de geluidswandelingen moet het publiek het gevoel krijgen zelf in een film te spelen. Dat gevoel ontbreekt waarschijnlijk bij Eye Trap. Daar zitten de bezoekers te kijken, alsof ze in een bioscoop zitten. Maar een film zien ze niet. Ze kijken in de Cruiseterminal uit op de Maas en de Erasmusbrug. Een grandioos uitzicht, waar de meeste mensen toch niet anderhalf uur naar zullen kunnen kijken. Maar ook hier zal geluid het uitzicht begeleiden, intensiveren. Op verzoek van beeldend kunstenaar Germaine Kruip, die het uitzicht visueel ook zal manipuleren, krijgt de brug een soundtrack, gemaakt door een groot aantal componisten en ter plekke uitgevoerd door het Metropole Orkest. Dat brengt ons weer terug naar muziek van voor de walkman en voor Edison. En opeens is er ook een verleden voorstelbaar waarin de film nooit is uitgevonden. En dus een heden waarin de film nog uitgevonden kan worden. Zou dat niet een heel goed idee zijn?

Eye Trap: 3 febr. 17-18:30u. Meer informatie: filmfestivalrotterdam.com.