Desolaat landschap zonder vrouwen

Once Upon a Time in Anatolia. Regie: Nuri Bilge Ceylan. Met: Muhammet Uzuner, Firat Tanis, Taner Birsel. In: 6 bioscopen.

De Turkse inzending naar de Oscars begint in de nacht: drie auto’s rijden door de ongenaakbare heuvels van Anatolië. Zij vervoeren een groep mannen die op zoek is naar een lijk. Twee verdachten van moord voeren ze mee, maar in het eentonige landschap van de nacht hebben die moeite de plek aan te wijzen waar zij hun slachtoffer hebben begraven.

Politieagenten, de schouwarts, de officier van justitie en twee gendarmes zijn daar aanvankelijk nogal ongeduldig over, maar met het vorderen van de nacht leggen ze zich neer bij hun lot. Als er gewacht moet worden of weer naar een andere locatie gereden, voeren zij fragmentarische gesprekken waaruit een groot gevoel van verlatenheid en doelloosheid naar voren komt.

Bijna drie uur duurt de nieuwe film van Nuri Bilge Ceylan (Distant, Three Monkeys), en ondanks het minimale gegeven zijn dat spannende uren. De regisseur slaagt erin een psychologisch en sociaal portret op te bouwen van deze provinciale gezagsdragers, die hun werk doen in een ontvolkte streek waar het leven elke kleur lijkt te ontberen. In het bijzonder komt dat tot uitdrukking in het ontbreken van een vrouwelijke component in hun leven – de film bevat slechts twee vrouwelijke bijrollen, vrijwel zonder tekst.

Spectaculair is het camerawerk in het nachtelijk deel, van Gökhan Tiryaki. Hij slaagt erin om met slechts autoschijnwerpers en bliksemflitsen als lichtbron een prachtig desolaat landschap te schilderen. Ceylan heeft de beschikking over voortreffelijke acteurs, van wie veel under acting wordt gevergd.

Het zijn vooral de subtiliteiten in het scenario die de film zijn diepte geven, zoals een uit de hand lopend gesprek over soorten yoghurt, omdat een ondergeschikte niet meer van yoghurt kan weten dan zijn chef; een gesprek tussen de officier van justitie en de arts, waaruit naar voren komt dat de officier de zelfmoord van een (vermoedelijk zijn eigen) vrouw niet nader heeft onderzocht om zichzelf te sparen. De hoofdverdachte wordt aanvankelijk ruw behandeld en geslagen – onder protest van de officier die aanvoert dat dit niet bevorderlijk is voor de toetreding van Turkije tot de Europese Unie. De benadering van de verdachte slaat om in een curieuze lankmoedigheid wanneer blijkt dat de inzet van de moord een vaderschapskwestie is, waarbij de minnaar de echtgenoot heeft gedood. In een nog sterk patriarchale samenleving is dat kennelijk een motief dat met respect behandeld dient te worden.

De Turkse cinema maakt een grote bloei door, in alle genres. Het is jammer dat alleen Turkse arthousefilms als die van Ceylan in Nederland de reguliere bioscoop halen – maar die ene film is in ieder geval een meesterwerk.