Liefdesroman of Holocaustkitsch?

Het familieportret, het best verkochte boek van 2011, lijkt erg op Haar naam was Sarah, de grootste bestseller van 2010.

Is de populariteit van deze ‘stille successen’ te verklaren?

Is dit een oorlogsroman, een moeder-dochterroman of een liefdesroman? Zo luidt de eerste ‘leesclubvraag’ achterin Het familieportret van Jenna Blum, verschenen bij De Boekerij en met 261.559 exemplaren het best verkochte boek van 2011. Het antwoord luidt natuurlijk: alledrie.

Het familieportret is het debuut van de Amerikaanse auteur Jenna Blum. Het boek gaat over de docent geschiedenis Trudy, die probeert het oorlogsverleden van haar hardnekkig zwijgende moeder Anna Schlemmer te ontrafelen. Is Trudy het kind van de SS’er met wie zij en haar moeder op dat vervaagde portretje staan?

Het familieportret is een zogeheten slow burner (‘stil succes’). Zonder noemenswaardige aandacht in kranten of op tv staat het al anderhalf jaar bovenaan de wekelijkse bestsellerlijsten. „Dat komt vooral door het enthousiasme van boekverkopers, die zeggen: ‘Heeft u Haar naam was Sarah gelezen? Dan moet u dit ook eens proberen’”, zegt Ilse Arkesteijn, uitgever van De Boekerij.

Inderdaad doet Het familieportret in veel denken aan de bestseller van Tatiana de Rosnay, het best verkochte boek van 2010. Ook in Haar naam was Sarah gaat een vrouw op zoek naar het oorlogsverleden van haar familie aan de hand van een voorwerp. Beide boeken spelen afwisselend in heden en verleden, en beide schrijfsters laten aan het slot alle puzzelstukjes keurig in elkaar vallen. Uitgeefster Maike LeNoble van Meulenhoff/Boekerij kocht het boek van Jenna Blum toen dit al vier jaar oud was.

Van Haar naam was Sarah zijn in Nederland en Vlaanderen inmiddels 1,4 miljoen exemplaren verkocht. Wat verklaart de populariteit van dit type Holocaustdrama? Uitgeefster Tanja Hendriks van Artemis wijst op het door elkaar lopen van de twee verhaallijnen: „De lezer kan zich identificeren met het leven van de vrouw in het heden, en leert via haar iets over een onbekende geschiedenis uit de oorlog. Een zekere clichématigheid wordt dan kennelijk voor lief genomen. Daarnaast zijn deze boeken plotgedreven en heel makkelijk leesbaar. Het is echt commerciële fictie van een genre dat in Nederland niet geschreven wordt. Vertalingen ervan worden doorgaans genegeerd in de kwaliteitspers. Maar het genre trekt een breed publiek.”

Het zijn overigens niet alleen vrouwen die deze boeken lezen, benadrukken de uitgeefsters. Hendriks: „Het begínt met vrouwen. Moeders geven het aan hun dochters, maar als moeders én dochters enthousiast zijn, gaan ook de mannen het lezen.”

Maar hoeveel melodrama verdraagt de Holocaust? Beide boeken is het verwijt van disneyficatie van de oorlog en ‘Holokitsch’ ten deel gevallen. Jenna Blum valt in de seksscènes tussen haar heldin en een Obersturmführer zonder meer het diepst in deze afgrond, maar De Rosnay weet dan weer erg goed weg met kinderleed. Daar staat tegenover dat geen van de schrijfsters nog betrapt is op fouten; voor beide boeken is uitputtende research gepleegd.

„De term Holokitsch gaat me te ver”, zegt Hendriks van Artemis. „Veel mensen worden erg geraakt door dit boek. Ook de joodse gemeenschap heeft het goed ontvangen.” „Zo’n verwijt zit mij niet dwars”, zegt Arkesteijn. „Heel veel mensen die er anders nooit mee geconfronteerd zouden worden, lezen nu over de oorlog.”