Langste sterrenstelsel-staarten in het heelal

Sommige melkwegstelsels hebben een lange, dunne ‘staart’. Die bestaat uit materiaal – sterren en/of gas – dat zich ooit in het stelsel bevond en er op de een of andere manier is uitgetrokken. Astronomen hebben nu bij twee verre stelsels een staart ontdekt die negen tot tien maal zo lang is als de diameter van de stelsels zelf: de langste ooit waargenomen. Het ontstaan van de ene staart kan worden verklaard, maar die van de andere niet. De ontdekking wordt binnenkort gepubliceerd in het tijdschrift Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.

De twee reuzenstaarten horen bij melkwegstelsels die zich net buiten een compacte groep van meer dan duizend soortgenoten bevinden. Deze groep heet Abell 1367 en staat 300 miljoen lichtjaar ver in het sterrenbeeld Leeuw. De twee staarten zijn respectievelijk minstens 500.000 en 850.000 lichtjaar lang en bestaan uit waterstofgas. Tom Scott en collega’s hebben berekend dat elke staart evenveel gas omvat als de hoeveelheid die zich in het stelsel zelf bevindt. Anders gezegd: beide stelsels zijn de helft van hun gas kwijtgeraakt.

Een sterrenstelsel kan gas verliezen en een staart ontwikkelen als het binnen het gebied van een grote groep soortgenoten komt. Dit gebied is gevuld met snelle, energierijke deeltjes, die het koele gas van het binnendringende stelsel afstropen. Maar in dit geval bevinden beide stelsels zich nog fors buiten de invloedssfeer van Abell 1367 en zou dit mechanisme dus niet kunnen werken.

Een andere mogelijkheid is dat de gasstaarten door getijdenkrachten van enkele naburige sterrenstelsels uit het duo zijn getrokken. De relatief kortste staart zou nog wel via zulke getijdenkrachten kunnen worden verklaard, maar de langste niet. In dat geval zou dit stelsel namelijk sterk vervormd moeten zijn en daar is niets van te zien.

De laatste mogelijkheid is dat dit stelsel nog niet zo lang geleden op korte afstand en met grote snelheid is gepasseerd door een ander stelsel. Van zulke snelle passages is bekend dat ze lange gasstaarten kunnen opleveren. De astronomen hebben dus naar zo’n snelheidsduivel gezocht, maar niet gevonden. Misschien is de recordlange staart dus ontstaan door een fysisch proces waaraan men nog niet heeft gedacht.

George Beekman