'De eurozone uit elkaar? Die kans is verwaarloosbaar'

Topeconoom Willem Buiter ziet de eurozone niet snel uit elkaar vallen. Want Europa zou alle invloed op het wereldtoneel verliezen. Maar hervormingen zijn wel nodig.

Het verschil tussen een espresso en een gewone koffie? „Meer water”, zegt Willem Buiter terwijl hij nog een kop onder de automaat zet.

Een gesprek met de hoofdeconoom van de Amerikaanse bank Citigroup betekent nuchtere (Hollandse) analyses. Maar wel gebracht met (Britse) retoriek. Buiter over Europa? „U bedoelt die stier en het ontvoerde meisje. Ook dat probleem begon en eindigde in Griekenland.”

Buiter is vrolijk tijdens een bliksembezoek aan Amsterdam. Toch weet hij goed hoe diep deze crisis is. Korten op pensioenen? Dat is nog maar het begin van de pijn die Nederlanders zullen voelen als er geen einde aan de crisis wordt gemaakt. De ontmanteling van Royal Bank of Scotland? Banken in het algemeen zijn te groot geworden en zullen moeten krimpen. Hoe pijnlijk dat ook is.

Wat is uw meest optimistische scenario voor dit jaar?

„De ECB beseft dat het binnen haar mandaat valt om als lender of last resort voor overheden op grote schaal staatsobligaties te kopen. Tegelijkertijd beseffen politici in de eurozone dat ze streng moeten bezuinigen en hervormen. De arbeidsmarkt, gezondheidszorg, het pensioenstelsel; het moet allemaal aangepakt worden. Als gevolg dalen de rentes tot normale niveaus. Dat betekent dat Italië en Spanje één procent meer rente betalen dan Duitsland. Als gevolg wordt er meer geïnvesteerd in bedrijven in de eurozone en durven consumenten weer geld uit te geven. En zo leeft de eurozone nog lang en gelukkig. De kans dat dit gebeurt is vergelijkbaar met de kansen van Feyenoord om binnenkort de Champions League te winnen.”

Hervormen en bezuinigen. Geldt dat ook voor Nederland?

„Ja. Het zou in de hele eurozone verboden moeten worden om hypotheken en huren te subsidiëren, met het betaalbaar houden van sociale woningbouw als enige uitzondering. Er zit net zo veel economische logica in het subsidiëren van hypotheken door de rente aftrekbaar te maken als het subsidiëren van koffie. Het is een misvatting dat alleen de Zuid-Europese landen, waar de druk van de financiële markten het grootst is, moeten hervormen. Ook de kern van de eurozone moet durf tonen. De Europese arbeidsmarkt moet flexibeler. Het huidige systeem is discriminatie van jongeren ten faveure van ouderen. Dat ondermijnt de solidariteit in Europa en dat is in economisch, politiek en sociaal opzicht gevaarlijk.”

Wat is uw somberste scenario?

„Dat de eurozone uiteenvalt. Als de perifere landen worden verstoten uit de muntunie ontketent dat een financiële catastrofe. Het zou de diepste financiële crisis sinds de jaren dertig betekenen. De totale Europese en Amerikaanse banksector zou geruïneerd zijn, wat weer een wereldwijde depressie veroorzaakt.”

Wat zijn de kansen op zo’n enorme crisis.

De kans dat alleen Griekenland de eurozone verlaat is groter. Dat is pijnlijk voor de Grieken, maar de rest overleeft het wel. De kans dat de eurozone echt uit elkaar valt, is verwaarloosbaar. Het is simpelweg te duur om te scheiden. De voordelen van een succesvolle monetaire unie zijn te groot. De EU kan geen politieke en economische macht zijn zonder eurozone. De enige manier waarop Europa invloed behoudt op het wereldtoneel is als de monetaire unie intact blijft. Gelukkig, zoals ik net beschreef, is het uiteenvallen makkelijk te voorkomen. Als Europeanen er niet in slagen problemen op te lossen verdienen zij dit continent niet.”

De crisis beheerst de financiële wereld. Toch lijken de gevolgen beperkt. Restaurants zitten vol. Autoverkopers hadden een goed jaar. Wanneer voelen wij het?

Kijkt op zijn horloge: „Nu. De eurozone is in het laatste kwartaal van vorig jaar waarschijnlijk in recessie beland. Duitsland groeit nog, wel fors trager, maar Nederland krimpt. Die recessie is het gevolg van overheden die bezuinigen en banken die minder uitlenen. Ze zitten met staatsobligaties die riskanter zijn geworden. Daardoor worden banken gewantrouwd op de geldmarkt. Ze kunnen minder makkelijk aan cash komen. De werkloosheid stijgt. Meer bedrijven gaan failliet. Meer huizenbezitters kunnen de hypotheek niet meer betalen. Dat gebeurt as we speak.”

Toch betaalt Nederland een historisch lage rente, een teken van vertrouwen?

„Ja. De eurocrisis is een omgekeerde schoonheidswedstrijd. Het gaat niet om wie de mooiste maar wie de minst lelijke is. Nederland, Duitsland, de VS en het Verenigd Koninkrijk zijn de winnaars. Op een gegeven moment zal de relatieve lelijkheid het afleggen tegen de absolute lelijkheid. Niemand is immuun. Het zal dit jaar niet gebeuren, maar als Nederland niet de zaken op orde krijgt, kan het land net als Italië en Spanje onder zware druk komen te staan.”

Hoe dan?

Pensioenfondsen moeten van De Nederlandsche Bank korten. Hoe pijnlijk ook, dat is het topje van de ijsberg als de crisis niet wordt aangepakt. Nederland heeft een te grote financiële sector die te veel heeft geïnvesteerd in staatsobligaties en banken van perifere landen, op zoek naar dat kleine beetje extra rendement. Nederlanders, net als Duitsers, zien zichzelf graag als behoedzame spaarders. De roekeloze schuldenaars wonen in Zuid-Europa in hun perceptie. Maar voor elke schuldenaar is er een roekeloze geldschieter. De Europese banksector is 25 tot 40 procent te groot en moet afbouwen, ook in Nederland. Die krimp zal de waarde van de beleggingen raken die het pensioen van veel Nederlanders zijn.”

En de Verenigde Staten?

„Amerika profiteert nog het meest van alle schuldproblemen. Het land heeft een hogere schuld dan het gemiddelde in de eurozone en het politieke apparaat is verlamd door polarisatie in het Congres en de wijdere samenleving. Op een gegeven moment zullen markten realiseren dat Amerika sociaal-democratische opvattingen heeft over overheidsuitgaven en Tea Partysentimenten koestert over belastingen. Het resultaat is een begrotingsgat. Uiteindelijk zullen beleggers een hogere rente van de VS verwachten. Dat moet politici stimuleren echt te bezuinigen.”

Ook de Europese politiek is gepolariseerd. Vreest u de economische gevolgen van populisme?

„Populistische, xenofobe, en vaak racistische bewegingen, zijn prominent aanwezig in Europa. Zij hebben invloed. De PVV heeft macht, maar geen verantwoordelijkheid – een droompositie. Als een partij met anti-Europese standpunten, zoals verkondigd door Marine Le Pen, een absolute meerderheid behaalt, kan de euro vallen. De kans is klein. Maar Europa heeft een donkere geschiedenis van marginale bewegingen die niemand in eerste instantie serieus nam. Het is oppassen. De jaren tien van deze eeuw mogen niet de jaren dertig van de vorige worden. Dat is het enige goede van de jaren dertig. Ze hebben plaatsgevonden. We hebben ervan geleerd.”

Is dit een crisis in de eurozone of een crisis van het kapitalisme?

„Kapitalisme verkeert altijd in crisis, vraag maar aan Karl Marx. Nee, eigenlijk geldt het tegenovergestelde. China wordt kapitalistischer, India ook. Het is onhoudbaar om te stellen dat kapitalisme in crisis verkeert. We hebben communisme geprobeerd en dat werkte niet. Uiteindelijk zijn er vijftig smaken kapitalisme.”

Welke heeft uw voorkeur?

„Vanille”

Hoe smaakt dat?

„Mensen zijn ontevreden over het financieel kapitalisme in het Westen. Begin met duidelijke regels op mondiaal niveau en pas ze uniform toe. Sta niet toe dat banken regels kunnen ontwijken door zich op een andere locatie te vestigen. De financiële sector is te ver gegaan en te veel gegroeid. Banken moeten weer dienaar worden in plaats van meester zijn. ”