Liefdesroman of Holocaustkitsch?

Het familieportret, het best verkochte boek van 2011, lijkt erg op Haar naam was Sarah, de grootste bestseller van 2010. Wat verklaart de populariteit van deze ‘stille successen’?

Amsterdam. - Is dit een oorlogsroman, een moeder-dochterroman of een liefdesroman? Zo luidt de eerste ‘leesclubvraag’ achterin Het familieportret van Jenna Blum, verschenen bij De Boekerij, met 261.559 exemplaren het best verkochte boek van 2011. Het antwoord luidt natuurlijk: alledrie.

Het familieportret is het debuut van de Amerikaanse auteur Jenna Blum. Het boek gaat over de docent geschiedenis Trudy die probeert het oorlogsverleden van haar hardnekkig zwijgende moeder Anna Schlemmer te ontrafelen. Is Trudy het kind van de SS’er met wie zij en haar moeder op dat vervaagde portretje staan? Aan hardvochtige vaders, onschuldige en onechte kinderen, gedoemde liefdesrelaties, nobele, heldhaftige vrouwen, en gruwelijke naziwreedheden in het boek geen gebrek. De 460 pagina’s drama worden bijeengehouden door de even wrevelige als onverbrekelijke band tussen moeder en dochter.

Het familieportret is een zogeheten slow burner (‘stil succes’). Zonder noe menswaardige aandacht in kranten of aandacht op televisie staat het al anderhalf jaar bovenaan de wekelijkse bestsellerlijsten. „Dat komt vooral door het enthousiasme van boekverkopers, die zeggen: ‘heeft u Haar naam was Sarah gelezen? Dan moet u dit ook eens proberen’”, zegt Ilse Arkesteijn, uitgever van De Boekerij.

Inderdaad doet Het familieportret in veel, zo niet alles, denken aan de bestseller van Tatiana de Rosnay, het best verkochte boek van 2010 en het op één na best verkopende boek van 2009. Ook in Haar naam was Sarah gaat een vrouw op zoek naar het oorlogsverleden van haar familie aan de hand van een voorwerp; bij De Rosnay een symbolische sleutel in plaats van een foto. Beide boeken spelen afwisselend in heden en verleden, en beide schrijfsters laten aan het slot alle puzzelstukjes keurig in elkaar vallen. Uitgeefster Maike LeNoble van Meulenhoff/Boekerij kocht het boek van Jenna Blum toen dit al vier jaar oud was. Ze had eerst tevergeefs geboden op Haar naam was Sarah, dat uiteindelijk naar uitgeverij Artemis ging.

Beide boeken gingen pas echt lopen toen ze in een goedkope editie op de markt kwamen. Ilse Arkesteijn, uitgeefster van Het familieportret: „Een van de eerste boeken waarbij je dat mechanisme zag, was De vliegeraar van Khaled Hosseini. Met Jenna Blum ging het aanvankelijk niet bijzonder. Maar de tientjeseditie explodeerde gewoon, meeliftend op het succes van Haar naam was Sarah.”

Van Haar naam was Sarah zijn in Nederland en Vlaanderen inmiddels 1,4 miljoen exemplaren verkocht. Wat verklaart de populariteit van dit type Holocaustdrama? Uitgeefster Tanja Hendriks van Artemis wijst op het dooreenlopen van de twee verhaallijnen: „De lezer kan zich identificeren met het leven van de vrouw in het heden, en leert via haar iets over een onbekende geschiedenis uit de oorlog. Een zekere clichématigheid wordt dan kennelijk voor lief genomen.” De boeken zijn geschreven door vrouwen die lang na de oorlog geboren zijn. Dat resoneert bij het publiek, aldus beide uitgeefsters. Ilse Arkesteijn van De Boekerij: „We kunnen alleen nog maar indirect verslag doen van de oorlog. De dochters in de boeken gaan op zoek naar het verleden, en lezers van nu gaan daarin mee.”

„Daarnaast”, zegt Arkesteijn, „zijn deze boeken plotgedreven en heel makkelijk leesbaar. Het is echt commerciële fictie van een genre dat in Nederland niet geschreven wordt. Vertalingen ervan worden doorgaans genegeerd in de kwaliteitspers. Maar het genre trekt een breed publiek.” Het zijn overigens niet alleen vrouwen die deze boeken lezen, benadrukken de uitgeefsters. Hendriks: „Het begínt met vrouwen. Moeders geven het aan hun dochters, maar als moeders én dochters enthousiast zijn, gaan ook de mannen het lezen.”

Maar hoeveel melodrama verdraagt de Holocaust? Beide boeken is het verwijt van disneyficatie van de oorlog en ‘Holokitsch’ ten deel gevallen. Jenna Blum valt in de seksscènes tussen haar heldin en een Obersturmführer zonder meer het diepst in deze afgrond, maar De Rosnay weet erg goed weg met kinderleed. Daar staat tegenover dat geen van de schrijfsters nog betrapt is op fouten; voor beide boeken is uitputtende research gepleegd. „De term Holokitsch gaat me te ver”, zegt Hendriks van Artemis. „Heel veel mensen worden erg geraakt door dit boek. Ook de joodse gemeenschap heeft het goed ontvangen.” „Zo’n verwijt zit mij niet dwars”, zegt Ilse Arkesteijn van De Boekerij. „Heel veel mensen die er anders nooit mee geconfronteerd zouden worden, lezen nu over de oorlog.”