Leven, liefde en lijden in Pakistan

Men verwachtte Rushdie-achtige taferelen bij de nieuwe roman van Mohammed Hanif. Dat viel mee, al klaagt hij zijn seksistische seksegenoten aan. In de net zo bijzondere roman van Hisham Matar wordt het politieke gebaar ook niet geschuwd.

Mohammed Hanif: Onze lieve vrouw van Alice Bhatti. Uit het Engels vertaald door Rutger H. Cornets de Groot. Contact, 302 blz. € 24,95

Hisham Matar: Anatomie van een verdwijning. Uit het Engels vertaald door Manik Sarkar. Meulenhoff, 224 blz. € 18,95

‘Alice in Sharia-land,’ zo werd de nieuwe roman, Onze lieve vrouw van Alice Bhatti, van Mohammed Hanif omschreven in een Pakistaanse krant. En daarmee werd de toon gezet voor de verwachtingen die er waren toen deze roman werd aangekondigd. Bekend was dat Hanifs boek over de positie van katholieken in Pakistan zou gaan, en dat terwijl er kort daarvoor een voorval had plaatsgevonden tussen een katholieke dienstbode en haar bazin. De laatste weigerde uit een glas te drinken waar ook een christenhond uit gedronken zou hebben. Er ontstond een woordenwisseling waarbij de dienstmeid iets blasfemisch gezegd zou hebben. Het kwam haar op de doodstraf te staan.

Hetzelfde overkwam een arts die een maand later een visitekaartje van een verkoper die Mohammed heette, weggooide. Met de naam van de Profeet hoort hij zorgvuldiger om te gaan, wie hem bezoedelt kan maar op een manier gestraft worden: dood door ophanging. De blasfemiewet is een erfenis uit de periode dat Pakistan nog geleid werd door de zeer devote president Zia ul-haq.

Niemand maakte zich om de voorvallen erg druk, totdat een Pakistaanse gouverneur liet weten dat hij deze blasfemiewetten verkeerd vond. Voor hem geen doodstraf, hij werd wel vermoord. In de media werd de gebeurtenis tragisch genoemd, maar ook onvermijdelijk na zulke uitspraken.

Leger

Geen wonder dus dat er ook in de Amerikaanse pers bij de aankondiging van Hanifs roman verwacht werd dat dit wel eens zou kunnen uitlopen op Rushdie-achtige taferelen. Ook al omdat zijn debuut, het schitterende Een kist ontploffende mango’s vol stond met informatie over het Pakistaanse leger, en bovendien de Pakistaanse politiek belachelijk maakte. In fictievorm natuurlijk – maar er zat wel een angel aan: Hanif werkte in het leger voordat hij in de journalistiek en de literatuur actief werd. Dat feit verschafte Een kist... het aureool van een sterk op de werkelijkheid geënte satire, en daarmee van een gevaarlijk boek: het werd in Pakistan dan ook niet uitgegeven. En de opvolger zou nog wel eens radicaler kunnen zijn.

Maar de ontvangst viel nogal tegen, of beter gezegd: die viel mee, want er gebeurde niets. Onze lieve vrouw van Alice Bhatti verscheen gewoon in Pakistan en werd behoorlijk positief besproken. Dat is niet omdat Hanif geen blad voor de mond neemt. Er zijn behoorlijk wat beledigende passages te vinden. Zo vindt Alice, de katholieke verpleegster die gaat werken in een islamitisch ziekenhuis, bijvoorbeeld dat ‘je achterwerk in de lucht steken niet de aangewezen manier lijkt om uitdrukking te geven aan je devotie’, om daar meteen aan toe te voegen: ‘je kunt over dit soort dingen nu eenmaal niet in het openbaar spreken en het er levend afbrengen’. Ook worden flink wat moslims als seksistisch neergezet. Zo vraagt de devote hoofdarts, al kwijlend van opwinding bij het woord tepels, aan Alice wat ze doet wanneer een vrouw ‘ingedeukte tepels’ heeft. Ondertussen ‘gaat zijn tong langs zijn tandvlees als om te controleren of er geen tepels tussen zijn tanden zitten’.

De opmerkingen over moslims hebben Hanif dus niet in de problemen gebracht. En ook Alice komt niet in moeilijkheden door haar gedachtes over seksistische moslims. Haar probleem is dat terwijl ze uit een lage kaste komt, ze ook onbeschoft is, haar werk als verpleegster te goed doet en bovendien wonderen verricht waarbij ‘de vrekkige oude heks die genoegen schepte in het lijden van donkere, ondervoede kinderen’ – Moeder Theresa – volgens Alice’ vader verbleekt.

Alice wekt namelijk een baby uit de dood op, waarna het ziekenhuis – waar bijna niemand levend uitkwam – opeens zeer populair wordt. Even lijkt Hanif aan te sturen op een soort tolerantiegedachte, maar het lot van Alice is er niet naar. Niet de magie doet haar de das om, evenmin als haar steeds opener beleden katholicisme, maar haar islamitische, bodybuildende, zich dagelijks ontharende echtgenoot die met een fles zwavelzuur langskomt.

Behalve een tragische liefdesgeschiedenis, een hedendaagse Romeo en Julia, is Onze lieve vrouw van Alice Bhatti ook een portret van Pakistan. Weliswaar refereert Hanif aan het voorval met het glas water en de dienstbode, maar het gaat in zijn boek niet zozeer om de manier waarop katholieken behandeld worden. De omgang met de laagste kaste in het algemeen – de onaanraakbaren die alleen goed zijn voor rioolwerk, én bijna altijd christen zijn – wordt vooral beschreven. De vader van Alice vat die kort samen: ‘Die moslims laten je hun stront opruimen en dan roepen ze dat je stinkt’. Daarnaast wordt de stad Karachi (onbenoemd maar onmiskenbaar) weinig exotisch neergezet als een amalgaam van smog, stank, open riolen, in handen van een corrupte geheime dienst die het leven in de stad bestuurt.

Net als in Een kist ontploffende mango’s komen veel personages aan het woord en is de toon hard. Katholieken noch moslims zijn sympathiek en door het accent op de realiteit is er ruimte voor een prettige chaos. Dat alles bij elkaar opgeteld is wellicht de reden dat Rushdie- achtige taferelen uitbleven, maar het boek is er niet minder scherp om.

Krimpende kleren

In het geheel niet chaotisch, maar evenzeer op de politieke realiteit gebaseerd, is Anatomie van een verdwijning, het tweede boek van de Libische schrijver Hisham Matar. Net als in zijn debuut hangt ook hier het centrale gegeven van de roman sterk samen met de gebeurtenissen in zijn eigen leven. Zijn vader, Jaballah Matar, was een dissident onder het regime van Gaddafi, vluchtte met zijn gezin naar Kaïro en werd daar gearresteerd waarna hij in de Libische Abu Salim gevangenis terechtkwam. Sinds de val van Gaddafi houdt Hisham Matar via twitter en de Britse sociale media – hij woont in Londen – het nieuws bij. Maar na 2002 is er niets meer van zijn vader vernomen en de kans lijkt klein dat dat ooit verandert.

Matar slaagt erin het gegeven van een verdwenen vader in nu al twee mooie romans om te zetten, zonder in het particuliere te vervallen. Anatomie van een verdwijning is een wrange coming-of-age-roman, die verscheen vóór de val van de Libische leider.

Een 14-jarige jongen valt na het verlies van zijn moeder voor een mooie vrouw die hij tegenkomt tijdens een vakantie met zijn vader. De vrouw kiest echter voor de vader – iets dat de jongen zelf verbazingwekkender vindt dan de lezer – waarna een soort rivaliteit tussen vader en zoon ontstaat. Tenminste dat denkt de zoon, en wanneer hij naar een Britse kostschool wordt gestuurd, wordt hij gesterkt in zijn vermoeden.

Op een dag wordt de vader echter van zijn bed gelicht door twee Arabische sprekende personen. Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat zowel de zoon als de tweede vrouw slecht op de hoogte waren van het leven van de vader. Wat overblijft is de zoektocht. Een vermoeden van wat er is gebeurd, is er wel: ‘Eerlijk gezegd geloof ik niet dat vader dood is. Maar ik geloof ook niet dat hij nog leeft’, zo vat de zoon tien jaar na het gebeuren alles samen.

De kracht van de roman zit in de afwezigheid, niet alleen van de vader, maar ook in het uitblijven van het uitspreken van grote emoties. Terwijl er toch wel degelijk ruimte is voor ontroering, zoals het geval is wanneer de inmiddels volwassen zoon de kleren van zijn vader aantrekt. ‘Ik begroef mijn gezicht in het jasje. Ik trok het aan, maar het zat te strak om mijn schouders en borstkas. Ik voelde me erdoor belemmerd. De mouwen hingen verschrikkelijk ver boven mijn polsen. Ik heb nooit geweten dat kleren zo snel konden krimpen als je ze niet droeg’. Eigen leed is in een paar zinnen omgezet tot een nationaal drama.

Hanif en Matar schreven particuliere boeken, waarin het politieke gebaar niet geschuwd wordt. De zoektocht naar de identiteit van een land wordt in schitterende romans wordt omgezet.