'Dit is anorexia op papier'

De literaire liefdesverklaring van deze week: uitgever Oscar van Gelderen over ‘universa in twee woorden.’

‘Als lezende uitgever heb je een periode vóór je uitgeeft en een periode dát je uitgeeft. Zo kunnen auteurs in je jeugd beslissend zijn, maar niet per se bepalend in je leven. Vaandrager las ik al wel toen ik jong was, maar hij wordt met de dag belangrijker voor mij.

„De essentie van Vaandrager is: ‘Het ongewone in gewone woorden zeggen.’ Veel literatuur doet het tegenovergestelde: het gewone in ongewone woorden zeggen. Vaandrager is: een lekkende kraan. Hij pakte iets van de straat, plaatste het in een boek en zo kreeg het een nieuwe context. Bijvoorbeeld na een bezoek aan Madurodam: ‘De kroketten in het restaurant / zijn aan de kleine kant.’ Twee zinnen, dat is het gedicht. Alles wat er om hem heen gebeurde maakte hij tot poëzie, in plaats van poëzie over iets maken. De crimineel Thomas van der Bijl werd afgeknald in zijn eigen café, dat de leus voerde ‘Café De Hallen, kom gewoon eens gezellig binnenvallen.’ Het krijgt opeens een andere lading. Dat is Vaandrager.

„Vaandrager was op zoek naar zakelijkheid en objectiviteit in zijn poëzie. De kern raakt hij in dit gedicht:

De gedachtengang ƒ
De idee ƒ
De uitwerking van de idee ƒ
De formulering ƒ
ƒ
O.B. ƒ
Totaal ƒ

„Wat is er objectiever dan het in rekening brengen van poëzie aan de lezer? De factuur is het gedicht. Dat is de zakelijkheid tot in extreme mate doorgevoerd – de schoonheid van een dossiermap.

„Het omslag met de kroketten is briljant. Het eten is heel zakelijk neergelegd. Er ligt geen blaadje verkeerd. Het idee om dat zo te eten is absurd. De omslag heeft niets met esthetica te maken, het is zo godvergeten lelijk. Maar zo is het wel: de snackbar staat dichter bij het leven dan het leven in de geest.

„‘Ik ben ver weg / hier ben ik.’ Dat is monumentale poëzie. De tragiek is dat je weet dat Vaandrager helemaal uit het leven is gestapt: hij is junkie geworden en heeft zijn kind verlaten. Met Armando, Hans Verhagen en Hans Sleutelaar behoorde hij tot een groep, en toen die uit elkaar viel, viel ook Vaandrager uit elkaar. Op het eind was hij een onttakelde man. Thuis had hij eindeloze hoeveelheden puin liggen. Hij verzamelde alles. Hij draaide met een schroevendraaier naamplaatjes uit de deuren bij mensen. Zoals in zijn poëzie nam hij dingen ergens vandaan en plaatste hij het in zijn eigen wereld.

„Vaandrager kwam oorspronkelijk uit de reclame. Dat is ook waarvan ik leef. Uitgevers zijn evangelisten: je probeert iemand anders te interesseren voor iets dat jij mooi vindt. Zoals bij Vaandrager moet je iets kunnen samenvatten tot een aforistische zin waarin het zich in één keer onderscheidt van al het andere.

„Sommige van Vaandragers gedichten zijn niet langer dan twee woorden. Daar kon hij een heel universum in scheppen. Magerder dan Vaandrager kan niet – dit is anorexia op papier, uitgebeende poëzie, ontdaan van alle ballast. Zoals zijn voormalige vriendin Marianne Groen zei: ‘Hij begon als Cornelis Bastiaan Vaandrager, daarna werd het Vaandrager en aan het eind van zijn leven signeerde hij met ‘Vaan’ – totdat er niets meer van hem overbleef’.”

C.B. Vaandrager: Gedichten. De Bezige Bij, 76 blz. Alleen tweedehands verkrijgbaar.