Wie draaft er nou door? Diagnosticeer eerst de omgeving, daarna het kind

Een perfecte klas is een gedrogeerde klas. Die is geconcentreerd, rustig en gehoorzaam. Wat vroeger ‘druk’, ‘nerveus’, ‘ongeremd’ of ‘opstandig’ heette, gaat nu al snel door voor een gedragsstoornis. ADHD, PDD-NOS, ODD, artsen labelen zich een ongeluk. Het kan niet anders of er is sprake van een psychiatrische epidemie. Of is de samenleving misschien doorgeslagen?

Foto Maarten Hartman

Een perfecte klas is een gedrogeerde klas. Die is geconcentreerd, rustig en gehoorzaam. Wat vroeger ‘druk’, ‘nerveus’, ‘ongeremd’ of ‘opstandig’ heette, gaat nu al snel door voor een gedragsstoornis. ADHD, PDD-NOS, ODD, artsen labelen zich een ongeluk. Het kan niet anders of er is sprake van een psychiatrische epidemie. Of is de samenleving misschien doorgeslagen?

In ieder geval is er sprake van ‘overdiagnosticering’, vindt de Amerikaanse psychiater Allen Frances. Hij was voorzitter van de commissie die het laatste classificatiesysteem voor de psychiatrie, DSM-IV, schreef. In die zin voelt hij zich medeverantwoordelijk: artsen gebruiken immers zijn definities. Bijvoorbeeld die voor ADHD, een aandacht- en hyperactiviteitstoornis. Iedereen kent nu wel iemand in zijn omgeving met ADHD.

Frances memoreert dat voor het jaar 2000 “alleen heel ernstige gevallen” deze diagnose kregen. “En alleen mensen die het echt nodig hadden, mochten medicatie krijgen.” Hij trekt het zich aan dat ADHD door de ‘versimpelde’ definitie uitgroeide tot een epidemie. “Een valse epidemie”, zo lichtte hij toe in het programma Zembla. Eén die met methylfenidaat, beter bekend als Ritalin, bestreden wordt. Een psychodrug die valt onder de Opiumwet.

Complexe wisselwerking tussen mens en milieu

Volgens Timo Bolt, een historicus die onderzoek deed naar de geschiedenis van ADHD, is het aantal diagnoses sinds begin jaren negentig verhonderdvoudigd. Van 1.275 diagnoses in Nederland in 1992 tot 139.000 diagnoses in 2008. Een stijging die vooral komt door het actievere voorschrijfgedrag en de versimpelde, ruimere definitie. Bolt plaatst de ziekte nadrukkelijk in sociaal perspectief. “Misère”, noemt hij dat. “Er bestaan reële problemen en moeilijkheden, er is reële misère. Deze reële misère komt tot stand door een complexe wisselwerking tussen mens en milieu.”

Bij jongens wordt drie keer zo vaak ADHD vastgesteld als bij meisjes. ODD, een stoornis die zich kenmerkt door driftbuien, lichtgeraaktheid en eigengereidheid, komt bij twee keer zoveel jongens als meisjes voor. Jongens doen het over het algemeen ook slechter op school. Alleen al op het VWO halen jaarlijks drieduizend meer meisjes hun diploma dan jongens.

Universeel jongenskarakter wordt met pillen bestreden

Historica Angela Crott onderzocht het achterop raken van de mannelijke sekse voor de Radboud Universiteit Nijmegen en kwam tot opmerkelijke bevindingen in een literatuurstudie naar jongensopvoedingsboeken van 1882 tot 2005.

Vroeger werden jongens gezien als mannen-in-wording, schrijft ze op socialevraagstukken.nl. “Hun drang tot lawaai, actie en gelding werd voor lief genomen. Tegenwoordig zijn diezelfde eigenschappen een probleem, met name op school. Niet de jongens maar de opvoeders zijn veranderd.” Er is niks met jongens aan de hand, stelt Crott daarom. “Zij zijn wezenlijk hetzelfde gebleven; jongens hebben altijd een drang tot lawaai, actie, exploratie en gelding gehad.”

Gedrag dat nu als stoornis wordt weggezet behoort volgens Crott veelal tot het universele jongenskarakter. Wat psychiater Frances een “valse epidemie” noemt, duidt Crott als een “verandering in waardering voor jongenseigenschappen”. Het huidige, feminiene schoolsysteem onderdrukt volgens Crott het als storend ervaren jongensenthousiasme.

De eis dat jongens zich moeten gaan gedragen als meisjes, ziet ze als de genadeslag voor de jongen. “Hiermee wordt de vrouwenemancipatie de druppel die de emmer doet overlopen. Zeker in combinatie met het gegroeide belang van een goede opleiding en de jongenseigenschappen die daar slecht bij aansluiten: lawaai, een overdaad aan lichamelijke energie, ongehoorzaamheid. Dit wordt zelfs als een dusdanig probleem gezien dat jongens er voor worden gemedicaliseerd. ADHD, in de betekenis van Alle Dagen Heel Druk, is gedrag dat op school heel slecht uitkomt. Pillen daartegen schelen enorm in de onrust in de klas.”

In plaats van jongensgedrag te problematiseren, en de jongens te medicaliseren, wil ze een lans breken voor meer begrip en waardering voor jongensgedrag. “Als jongens moeilijk schools kunnen leren, moet je ze dan iedere keer vragen om reflecties op hun eigen gedrag te schrijven en portfolio’s in te leveren? Er moeten toch ook onderwijsvormen te bedenken zijn die meer inspelen op hun fysieke energie, hun durf en nieuwsgierigheid?”

Nederlandse kinderen het gelukkigst – en het brutaalst

Ondertussen is er nog een andere ontwikkeling gaande. Veel kinderen worden tegenwoordig opgevoed als ‘kleine keizertjes’, die thuis alles mogen en zogenaamd in alles uitblinken. Typisch Nederlands: volgens onderzoek van Unicef behoren kinderen in dit land tot de gelukkigste ter wereld.

En tot de brutaalste, zei ontwikkelingspsycholoog Steven Pont dinsdag in NRC Handelsblad. In het artikel geeft redacteur Freek Schravesande een ontluisterend voorbeeld. “Geen alcohol, was de afspraak. Wordt een leerling in 3-vmbo op het Kerstgala toch gesnapt en verzocht zijn ouders te bellen, dan komt vader hem na veel bombarie ophalen. ‘U bent zeker zelf nooit jong geweest’, zegt die tegen de leraar. ‘Kom maar mee jongen, dan gaan we naar de kroeg’.”

Het verwende kind is volgens Pont een uitwas van de ‘applausgeneratie’: kinderen die worden bedolven onder de complimentjes en afgeschermd van frustraties. “Kijk in de supermarkt. Vroeger kreeg alleen het kind met de mooiste kleurplaat een prijs. Nu verdienen alle kinderen stickertjes en Disney-figuren zolang ouders maar genoeg boodschappen doen.”

Pedagoog Willem de Jong schreef hier onlangs een boek over: Het verwende kind syndroom (Uitgeverij Pica, december 2011). Gedrag dat net als ADHD en ODD de orde in de klas verstoort, maar waarvan het overduidelijk is dat deze niet gemedicaliseerd moet worden. Toch gebeurt het. Problematisch verwende kinderen vertonen volgens De Jong namelijk manipulatief, koppig gedrag. Het zijn kinderen, zegt hij, aan wie de schoolpsycholoog soms het label ODD hangt om ze vervolgens psycho-educatie met Ritalin voor te schrijven. “Terwijl ze geen stoornis hebben maar een opvoedprobleem.”

Eerder in deze serie:
Het tijdperk van de man loopt af. Vrees voor de sardonische bazin
Ga eens tekeer tegen de isoleer
Vrouwen in de politiek. Zo maak je ze onschadelijk
Stellen leren het nooit als de staat kinderopvang blijft subsidiëren
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Voorlichters, besef: niets is leuker dan jezelf bijna in coma zuipen
Kritiek onderwijsorganisaties: zwakke leerling niet gebaat bij talentenjacht
Arbeidsethos Nederlandse vrouw onder vuur
Duitse minister: vrouwen komen niet hogerop omdat ze pretstudies volgen
Ouders komen tijd te kort. Houd kinderen daarom tot 17.00 uur op school

Volg @stevendejong op Twitter