Spion die Churchill, Roosevelt en Stalin redde

Geheimagent Gevork Vartanian voorkwam in 1943 een aanslag op de geallieerde leiders. Hij diende de Sovjet-Unie nog jaren na de Tweede Wereldoorlog.

Ze waren met zeven. Tieners nog. En hun geheime operaties voerden ze uit op de fiets – daarom noemden ze zichzelf ‘De Lichte Cavalerie’. Maar de daden van het spionnenteam van Gevork Andrejevitsj Vartanian, de legendarische Sovjetspion die gisteren overleed, waren geen kinderspel. De zeven zorgden er naar verluidt in de winter van 1943 eigenhandig voor dat de nazi’s een aanslag op de ‘Grote Drie’, de geallieerde leiders Churchill, Roosevelt en Stalin, afbliezen. En daarmee zijn ze mede bepalend geweest voor het verloop van de Tweede Wereldoorlog – en voor het aangezicht van het Europa van nu. Want wat als Hitler er wel in was geslaagd zijn drie vijanden in een klap op te ruimen?

Hitler had kort tevoren lucht gekregen van een bijeenkomst in Teheran (codenaam Eureka) tussen de geallieerde leiders, die zouden praten over het openen van een tweede Europese front. Hij plande de operatie Grote Sprong, waarbij Duitse spionnen de drie staatshoofden bij een aanslag zouden doden.

Het plan werd verraden door een SS-Sturmbannführer. Die was was misleid door een Russische spion die zich voordeed als Duitse legerofficier. Op een avond, met veel drank op, liet de Sturmbannführer zich het plan ontglippen. De Duitsers zouden een verkenningsteam sturen, en daarna een executiepeloton, onder leiding van de beruchte SS-commandant Otto Skorzeny. Die had daarvoor geholpen bij een – mislukte – poging om Mussolini te helpen ontsnappen uit Italië, toen dat door de Geallieerden werd bevrijd.

Vartanian, alias ‘Amir’, kreeg de opdracht de Duitse spionnen in Iran op te sporen. Vartanian, zoon van een Iraanse Armeniër die zelf voor Stalin spioneerde (en zijn zoon op zestienjarige leeftijd voor de KGB rekruteerde), ontdekte een aantal van hen in de woestijn. Ze waren vermomd als radio-operateurs en trokken per kameel en zwaarbewapend, naar Teheran. Vartanian nam hen gevangen en liet hen een boodschap naar Duitsland versturen dat ze waren betrapt. Daarop besloot Hitler de operatie af te blazen.

Churchill mocht hij dan gered hebben, verder had Vartanian weinig op met de Britten. Een paar jaar eerder was Vartanian geïnfiltreerd in een spionnenklasje van de Britten in Teheran (vermomd als club voor amateurradiomakers). Mensen die het Russisch machtig waren, werden er opgeleid en daarna naar de Sovjet-Unie gezonden. Vartanian gaf aan zijn Moskouse bazen door wie deze personen waren en waar ze heen gingen. Tussen 1940 en 1941 zouden zo meer dan 400 Britse spionnen zijn gearresteerd, of zijn gedwongen dubbelspion te worden.

Na de oorlog trouwde Vartanian met zijn jeugdliefde Goar Levonova. Hij was verliefd op haar geworden toen ze dertien was en rekruteerde haar voor de geheime dienst toen ze getrouwd waren. Samen zouden ze nog dertig jaar in tientallen landen, waaronder Frankrijk, spioneren. Ze golden als een legendarisch spionnenstel, als een soort Russische Rosenbergs.

Vartanian werd 87 jaar oud. Hij kreeg de Held van de Sovjet-Unie-medaille, de hoogste onderscheiding uit de Sovjettijd. Huidig president Medvedev noemde hem „een groot patriot en een legendarisch spion”.

Zelf was hij bescheidener. Wij hadden gewoon geluk, zei hij in een schaars interview. Zonder verraders en overlopers had hij zijn werk nooit kunnen doen. Maar zelf was hij nooit verraden. „Het is wat dat betreft net als met mineurs. Je kunt maar één keer een fout maken.”