Aanloop genocide Rwanda blijft raadsel

De raket die het vliegtuig van de Rwandese president in 1994 neerhaalde, kwam uit regeringsgebied. Dat stelden Franse rechters gisteren. Ze lossen het mysterie niet op.

Het grootste onopgeloste mysterie in de recente Afrikaanse geschiedenis is de moord op 6 april 1994 op de Rwandese president Juvenal Habyiramana. Het rapport van twee Franse onderzoeksrechters deze week over de toedracht maakt aan het raadsel geen einde. De speurtocht naar de waarheid heeft grote politieke betekenis, want de dood van Habyiramana betekende het startsein van de genocide. Kortom: wie de president doodde, begon volkerenmoord, waarbij 800.000 mensen in enkele weken omkwamen.

Is de schuldige de huidige president Paul Kagame, een Tutsi? Hij zou iedere legitimiteit verliezen wanneer dit wordt bewezen. Of waren het radicalen van de Hutu-meerderheid? Hutu-radicalen vechten nog steeds in Oost-Congo tegen Kagame en ballingen voeren oppositie vanuit enkele Europese landen, waaronder Nederland. Hun kritiek op Kagames autoritaire beleid zou aan kracht inboeten indien blijkt dat zij verbonden waren met degenen die de massamoord van Tutsi’s opgang brachten.

Op 6 april werd de presidentiële jet door twee luchtafweerraketten neergehaald. De raketten werden afgevuurd, zo blijkt uit het Franse rapport van gisteren en uit eerder onderzoek van Kagames regering, vanuit de kazerne Kanombe onder controle van het regeringsleger. De president werd, zo kan de conclusie na dit rapport luiden, door Hutu-radicalen in zijn eigen kamp geëlimineerd.

Al maanden voor de genocide lag Rwanda in duigen. Het Rwandese Patriottische Front (RPF) had als onderdeel van een vredesakkoord enkele honderden soldaten gelegerd in Kigali. Habyiramana stond onder druk van het RPF én van radicalen in zijn eigen entourage. Deze Hutu extremisten waren tegen het vredesverdrag waaronder de macht gedeeld zou worden met het RPF. Vrijwel iedere dag vonden er moorden plaats op gematigde Hutu’s en in de bossen oefende de militie de Interahamwe, die later de stoottroepen zou vormen voor moordpartijen op de Tutsi’s.

Direct na het neerhalen van Habyiramana’s jet begon de progrom tegen de Tutsi’s in de hoofdstad. De dood van de president leek het startsein van een lang voorbereide operatie om alle Tutsi’s uit te moorden.

Tegenstanders van Kagame geloven in een ander scenario. Zij zeggen dat Kagame opdracht gaf voor de moord om in de daardoor ontstane chaos de macht te grijpen. Zij houden de theorie van de dubbele genocide aan: de Hutu’s zouden worden uitgemoord door de Tutsi’s van Kagame en om dat voor te zijn, sloegen de Hutu’s zelf aan het moorden.

Het rapport van de Franse rechters stelt vast dat de raket vanuit regeringsgebied is afgevuurd. Is daarmee overtuigend bewijs geleverd? Theogene Rudasingwa, een ex-medewerker van Kagame, ontvluchtte Rwanda en beschuldigt zijn ex-baas achter de aanslag te zitten. „Kagame had me zelf verteld verantwoordelijk te zijn voor het neerhalen van de jet.”

Na het rapport van gisteren stelt Rudawingwa: „Dat de raket werd afgevuurd vanuit het gebied rond Kanombe pleit Kagame nog niet vrij”. Het kan zijn dat Kagame er een verklede commando op had uitgestuurd om vanuit regeringsgebied het vliegtuig neer te halen. Alle argumenten zijn nog lang niet uitgeput, waarmee het mysterie onopgehelderd blijft.