SCP: extra overheidsuitgaven hebben amper effect - ‘pikante conclusies’

Afbeelding van de cover van het SCP-rapport 'Waar voor ons belastinggeld?'.

De forse toename van de overheidsuitgaven voor onderwijs, zorg en veiligheid sinds 1995 hebben er niet toe geleid dat deze publieke diensten ook navenant beter zijn geworden. De arbeidsproductiviteit daalde en ook de waardering is afgenomen. Dat schrijft het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in het vandaag verschenen onderzoek ‘Waar voor ons belastinggeld?’.

De overheid gaf de afgelopen vijftien jaar steeds meer uit aan de publieke sector. De kosten namen tussen 1995 en 2010 bij de onderzochte publieke diensten elk jaar gemiddeld 3,5 procent tot 4,3 procent toe. Ook als rekening wordt gehouden met een licht gestegen productie namen de kosten sterk toe.

De toegenomen kosten zijn vooral gaan zitten in meer personeel, hogere salarissen en sterk gestegen uitgaven aan bijvoorbeeld apparatuur, medicijnen en gebouwen.

De kwaliteit van de diensten is verbeterd. Bij het basisonderwijs voldoen meer scholen aan de eisen van de onderwijsinspectie. Verder moesten minder patiënten een kamer delen en zijn de wachtlijsten in zorg merendeels verdwenen. Ook werden rechtszaken sneller afgehandeld. Toch is de kwaliteit niet evenredig gestegen met de kosten.

Steun in de rug van kabinet: bezuinigingen leiden niet automatisch tot minder kwaliteit

Omgekeerd zullen bezuinigingen niet automatisch leiden tot verminderde kwaliteit en een teruglopende ‘productie’. De onderzoekers van het SCP schrijven dat de uitkomsten de door velen voorspelde omvangrijke negatieve effecten van geplande bezuinigingen van het kabinet-Rutte relativeren. Een steun in de rug voor het kabinet.

‘Dat extra investeringen nauwelijks zijn terug te zien in de praktijk is opmerkelijk, maar rapport hangt van nuances aan elkaar’

Politiek-financieel redacteur van NRC Erik van der Walle in een reactie:

“De onderzoekers trekken harde conclusies. De meest opmerkelijke is dat de extra investeringen in onderwijs en veiligheid niet of nauwelijks terug te zien zijn in de praktijk. In de zorg zie je dat wel: daar zijn de wachtlijsten bijna verdwenen. Volgens onderzoeker Bob Kuhry heeft dat vooral te maken met marktwerking. In de zorg wordt per verrichting afgerekend. Als er extra geld naar toe gaat, vertaalt zich dat in het aantal verrichtingen. Bij het onderwijs is het veel lastiger om vast te stellen wat er met het extra geld gebeurt. Dat kan bijvoorbeeld ook gaan naar frissere schoollokalen, elektronische schoolborden en andere zaken. Dat zie je niet terug in de cijfers.

Het rapport hangt daarom van nuances aan elkaar. Het SCP doet een poging om te kijken of extra bestedingen rendabel zijn en dat vergroot onze kennis. De conclusie dat korten op onderwijs of veiligheid wellicht nauwelijks effect sorteert is pikant. Die komt juist op het moment dat nieuwe bezuinigingen in de lucht hangen.”

Nederlanders denken niet positiever over dienstverlening

Nederlanders zijn ondanks de hogere uitgaven niet positiever gaan denken over de publieke dienstverlening. De waardering van mensen die een beroep deden op de onderzochte diensten van de overheid is nagenoeg gelijk gebleven of zelfs licht gedaald.

De doeltreffendheid van de dienstverlening is wel gestegen. Bij het voortgezet onderwijs daalde het aantal zittenblijvers en stopten minder leerlingen zonder diploma met school. In ziekenhuizen overleden vergeleken met voorgaande jaren minder mensen en bij de politie werden meer zaken opgelost.

Vereniging schoolleiders ‘verbijsterd’ over slecht kwaliteit rapport

“Wij zijn verbijsterd over de slechte kwaliteit van dit rapport”, zegt voorzitter van de Algemene Vereniging van Schoolleiders Ton Duif. Politievakbond ACP wijst erop dat bij het onderzoek veel buiten beschouwing is gelaten.

Duif is het niet eens met de onderzoeksmethode:

“De positieve constateringen van de onderwijsinspectie worden weggestreept tegenover de oudertevredenheid die zakte van 7,9 naar 7,3. Alsof dat even zwaar weegt, en gezien de ontwikkelingen in de samenleving is dit geen slecht resultaat.”

‘Score Citotoets is niet dé indicator’

Ook kan hij zich niet vinden in de kritiek dat de score van de Citotoets niet is gestegen. “Wij roepen al decennia dat dit niet dé indicator is.”

Dat meer aan personeel wordt uitgegeven, is volgens hem eveneens logisch.

“In de jaren negentig was er een overschot op de arbeidsmarkt. Toen kon de overheid het zich nog veroorloven om lage lonen te betalen. Omdat later een tekort aan onderwijspersoneel ontstond, moest hier veel in worden geïnvesteerd.”

‘Rapport is koren op de molen van het kabinet’

Verder wijst hij erop dat het onderwijs er in de onderzochte periode meer dan vijftig taken bij heeft gekregen. “Voorlichting over obesitas, condoomgebruik, homoseksualiteit, burgerschap, aandacht voor techniek”, somt Duif op. Het rapport is volgens hem koren op de molen van het kabinet.

“Dat wil natuurlijk aantonen dat de scholen met minder toe kunnen, terwijl het water ons aan de lippen staat. De aanschaf van nieuw materiaal ligt al jaren op de nullijn.”

Politievakbond: deel rapport kort door de bocht

Voorzitter van politievakbond ACP Gerrit van de Kamp zei op Radio 1 dat de onderzoekers alleen hebben gekeken naar het percentage misdrijven dat wordt opgelost.

“Maar dat is niet het enige dat bijdraagt aan de veiligheid. Wijkagenten doen bijvoorbeeld ook veel aan het bewaren van de rust, terwijl ze relatief weinig mensen oppakken.”