Bezuinigen kan best, zegt SCP en dat komt het kabinet goed uit

De uitgaven aan onderwijs, politie, zorg en rechtspraak stijgen jaar op jaar. Maar volgens het rapport Waar voor ons belastinggeld van het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft dat niet of nauwelijks geleid tot aantoonbaar beter onderwijs of een grotere veiligheid. Alleen in de zorg zou het extra geld effect hebben gehad. Dat zijn opvallende conclusies, die veel vragen oproepen. Vier redacteuren van deze krant die dagelijks schrijven over onderwijs, politie, zorg en rechtspraak lazen het rapport en vertellen wat hen opviel.

De conclusies zijn hard. Jarenlang is er meer geld naar onderwijs, politie en rechtspraak gegaan, maar dat heeft niet of nauwelijks geleid tot slimmere kinderen of meer veiligheid. Maar de laatste zin van het rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) spant de kroon. Als extra bestedingen geen effect hebben, dan zullen „sommige ombuigingen” de kwaliteit van de publieke dienstverlening „wellicht minder aantasten dan velen op dit moment voorzien”.

Met andere woorden: korten op onderwijs of veiligheid heeft misschien wel heel weinig effect. Een conclusie die komt op het moment dat nieuwe bezuinigingen in de lucht hangen. „Ik hoorde iemand al van een complottheorie spreken”, zegt onderzoeker Bob Kuhry van het SCP, die het rapport samen met de Groningse hoogleraar Flip de Kam heeft samengesteld. „Maar we hebben dit onderzoek voor het grootste deel al twee jaar geleden afgerond. Door allerlei andere bezigheden werd het steeds vertraagd.”

Het SCP probeert in zijn rapport Waar voor ons belastinggeld het effect te meten van de extra bestedingen in zorg, onderwijs en veiligheid. Alleen in de zorg hebben die extra bestedingen resultaat gehad en tot duidelijk betere prestaties geleid. Bij onderwijs namen de bestedingen van 1998 tot 2009 met zo’n 60 procent per leerling toe. Bovenop de inflatie. Maar de resultaten bij de Citotoets stegen niet. En de politie kreeg er sinds 1995 bijna de helft aan mensen bij. Maar het aantal opgeloste misdrijven steeg nauwelijks. En de burger voelt zich niet veiliger op straat.

Hoe is dat verschil met de zorg te verklaren?

„Grootste verschil is de marktwerking. In de zorg wordt per verrichting afgerekend. Als er extra geld wordt besteed, zie je dat terug in het aantal verrichtingen. De wachtlijsten zijn mede hierdoor bijna verdwenen. Bij het onderwijs stijgt het budget per leerling, maar het is veel moeilijker vast te stellen wat er met het extra geld gebeurt.”

In het onderwijs gebruikt u onder meer de Citotoets als criterium om de kwaliteit te meten. Dat is veel te beperkt, zeggen de critici nu.

„Natuurlijk zal je op deze manier een aantal dimensies missen, maar ik vind rekenen en taal [waarop Cito toetst] erg belangrijk. De resultaten daarvan laten ook op andere gebieden zien dat je geleerd hebt om te leren.”

In het voortgezet onderwijs is wel sprake van verbetering in de resultaten. De uitval daalt, terwijl de doorstroom naar hogere schooltypes groter is. Waarom daar wel?

„Ik weet niet of je die betere resultaten helemaal kan toeschrijven aan betere scholen. Je ziet ook dat ouders er meer op gespitst zijn kinderen naar een zo hoog mogelijk schooltype te sturen. Daarbij hebben we het vermoeden dat het niveau van de eindexamens de laatste jaren is gedaald. Dus dat is ook een deel van de verklaring. Ook bij het voortgezet onderwijs is onvoldoende duidelijk of het geld goed besteed is.”

In politiekringen klinkt eveneens kritiek op uw onderzoek. Cijfers over het oplossen van misdrijven zijn veel te beperkt om iets te zeggen over de kwaliteit van het politiewerk.

„Oplossing van misdrijven is slechts een van de tien criteria die wij gebruiken. Voor de verdeling van budgetten worden sinds een paar jaar twintig criteria gebruikt. Maar dat gebeurt nog niet zolang, daarom konden we die niet allemaal gebruiken. Met die tien criteria krijgen we een goed beeld. Daar komt bij dat ondervraagde burgers nog altijd matig te spreken zijn over de prestaties van de politie.”

Waarom leiden die extra inspanningen bij onderwijs en veiligheid nauwelijks tot extra resultaat?

„Je ziet vooral een daling van de arbeidsproductiviteit, zowel in het onderwijs als bij de politie. Dat wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door kleinere klassen. Maar als een klas iets in omvang afneemt, kan je bijvoorbeeld geen andere lesmethoden gebruiken en dus is het effect op de prestaties marginaal. Het gaat om veel geld, maar wat helpt het als de klas drie leerlingen kleiner wordt?”

Er zijn de afgelopen jaren vele miljarden extra uitgegeven, maar die hebben deels alleen maar geleid tot een lagere arbeidsproductiviteit. Hoe is dat te voorkomen?

„Dat is heel moeilijk, maar het sturen van een zak geld werkt in elk geval niet. We moeten een beter inzicht krijgen in de productie van publieke diensten, zodat beter gestuurd kan worden wat er met het geld dient te gebeuren.”