Wij zijn vreemden voor onszelf

De Bijbel bestaat uit 66 boeken, de Koran uit 114 soera’s. Stel: de tijd is rijp voor een nieuwe canon van wijsheidsliteratuur, voor universele levensvisie. Welke boeken verdienen hierin een plek?

Naam: Roos Vonk (1960), hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Beveelt aan: Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious van de Amerikaanse psycholoog Tim Wilson

„Het is een illusie dat we bij onszelf naar binnen kunnen kijken. We kunnen niet zien hoe wij innerlijk beslissingen nemen of tot ideeën komen. Dat gaat onbewust. We ervaren alleen de uitkomsten: ‘wat een mooi boek!’, ‘ik weet de oplossing’. Het lijkt of we oorzaken zien, maar dat is wat we achteraf erbij verzinnen. En dàt we ’t verzinnen, hebben we niet in de gaten: misschien wel het grootste probleem.

„Tim Wilson laat dat allemaal prachtig zien. Hij beschrijft experimenten waar je blij van wordt omdat ze slim en creatief in elkaar zitten. Daaruit blijkt onder meer dat we een innerlijke ‘spin doctor’ hebben; die zorgt ervoor dat we de wereld en onszelf waarnemen op een manier die ons goed uitkomt. Omdat we dat onbewust doen, zien we vertekeningen vaak niet bij onszelf maar wel bij anderen. Als je beseft dat het zo werkt en dat je zelf ook maar een mens bent, begrijp je beter de beperkingen van je bewustzijn, en kun je paradoxaal genoeg een ruimere blik krijgen. Hoe jij de wereld ervaart, is dan niet meer of minder waar dan de blik van een ander. Dat vind ik de kern van spiritualiteit: omdat je dan boven jezelf uitstijgt.

„Ik vind van mezelf dat ik veel zelfkennis heb. Maar ook weet ik: dat vindt iedereen van zichzelf. En ik heb me onlangs nog flink vergist in mezelf, zoals bekend [een onderzoek van Vonk naar ‘vleeshufters’ bleek achteraf gebaseerd op door een ander vervalste gegevens, red.]. Daarmee is weer duidelijk geworden hoe kritisch je altijd moet zijn op vertekeningen in je waarneming. En dat vergt bewuste inspanning, het gaat niet vanzelf.

„Ook voor therapie en coaching is het een belangrijk inzicht: over zichzelf kunnen mensen geen waarom-vragen beantwoorden. Je moet jezelf beoordelen op je gedrag, vanaf de buitenkant, alsof je naar een ander kijkt. Dan kom je tot meer zelfkennis dan met navelstaren.”

Hendrik Spiering