Musea wacht toch geen jubeljaar

Zeventien musea verwachten te moeten sluiten als gevolg van de bezuinigingen. Scryption sloot al en doet zijn typemachines in de verkoop.

Even leek het alsof musea gespaard werden bij de bezuinigingen op cultuursubsidies. In het regeerakkoord staat dat erfgoed zo veel mogelijk ontzien moeten worden en dat is ook gebeurd – tenminste, als je alleen kijkt naar de bezuinigingen van het ministerie van OCW en daarbij de vergelijking maakt met andere kunstsectoren. Dan zie je: op de subsidies voor de dertig rijksmusea wordt ‘slechts’ 10 procent bezuinigd, op podiumkunsten is dat 30 procent en op beeldende kunst 35 procent.

Relatief zijn de rijksmusea dus ontzien. Maar dat geldt niet voor de door gemeenten gesubsidieerde musea – en dat is het grootste deel van de 445 bij de Nederlandse Museumvereniging aangesloten musea. Daar lopen de kortingen op tot 100 procent. Hoeveel gemeenten bezuinigen op hun musea hangt vooral af van hun financiële nood, veel minder van de partijpolitieke kleur van het college.

Dat zeventien musea aangeven dat ze verwachten binnenkort te moeten sluiten, zoals blijkt uit een enquête van de Museumvereniging, is dan ook vooral een gevolg van gemeentelijke bezuinigingen. Het gaat vaak om kleinere musea, en dat is soms het enige museum in een gemeente, zoals Tongerlohuys in Roosendaal dat alleen nog subsidies in natura krijgt en niet weet of het blijft.

De musea houden de moed erin, bleek gisteren bij de nieuwjaarsbijeenkomst van de Museumvereniging in Het Prinsenhof in Delft. „Onze uitgangspositie is goed”, zei voorzitter Siebe Weide die erop wees dat de Museumjaarkaart inmiddels 800.000 houders heeft. Maar hij zei ook: „De rek is eruit.”

Nederland heeft nu nog een vrij hoge ‘museumdichtheid’. Volgens de European Group on Museum Statistics bekleedt het met 4,7 musea per 100.000 inwoners (cijfers 2007) een zevende plaats in Europa.

Musea die sluiten krijgen te maken met een nieuw probleem: wat te doen met hun collectie? De Museumvereniging vreest hiervoor, omdat uit recente sluitingen is gebleken dat er vaak geen plan is voor herbestemming van de collectie. Juist vandaag werd bekend dat museum Scryption, dat vorig jaar sloot na gemeentelijke bezuinigingen, nu zijn collectie verkoopt, waaronder 200 typemachines van Willem Frederik Hermans. De Museumvereniging waarschuwt musea die moeten sluiten voldoende tijd uit te trekken om een plan voor de collectie op te stellen.

Hoewel de dertig rijksmusea er relatief goed vanaf komen, en daar geen sluiting dreigt, zijn er die het moeilijk hebben, zoals Paleis Het Loo dat 1 miljoen minder subsidie verwacht. Het gaat bezuinigen op personeel. Volgens de financieel directeur een probleem, „want we kunnen niet zo maar een hoveniersbedrijf vragen de tuin bij te houden, dat is gespecialiseerd werk”. Maar het entreetarief verder verhogen wil hij niet.

Het blijkt een algemene trend: musea reageren op de bezuinigingen met structurele maatregelen, zoals personeel ontslaan. Ze gaan ervan uit dat dit geen tijdelijke korting is, maar de nieuwe werkelijkheid. Dat verwacht ook Siebe Weide. Op de nieuwjaarsbijeenkomst gisteren waarschuwde hij dat de bezuinigingen de positie van musea verzwakken. Nu nog groeien ieder jaar de bezoekcijfers, tot vorig jaar 22 miljoen. Musea die (tijdelijk) heropenen, zoals het Scheepvaartmuseum en het Stedelijk Museum in Amsterdam, blijken geen bezoekers af te snoepen van bestaande musea; die bezoekers komen erbij. Maar met de bezuinigingen is het de vraag of musea wel zo aantrekkelijk kunnen blijven. Ze kunnen bijvoorbeeld minder programmeren, zei Weide. „Noem het een winstwaarschuwing.”

Het jaar 2013 had in de woorden van Weide een ‘jubeljaar’ moeten worden, als na het Stedelijk Museum en het Filmmuseum in Amsterdam dit jaar, volgend jaar ook het Rijksmuseum heropent. Maar het is de vraag hoeveel er dan nog te jubelen valt. Geld zoeken op de markt, zoals staatssecretaris Zijlstra (Cultuur, VVD) graag wil, is op dit moment niet gemakkelijk. Delen van de collectie verkopen om zo aan geld te komen kan ook niet zo maar, merkte vorig jaar het in geldnood verkerende MuseumgoudA dat een schilderij verkocht van Marlene Dumas zonder het collega’s aan te bieden. Het museum werd net niet uit de Museumvereniging gezet, maar andere leden drongen aan op aanscherping van de regels voor afstoten van collectie.

2012 wordt het jaar van de museale ethiek, kondigde de Museumvereniging gisteren aan. Het gaat erom, in de woorden van een museumdirecteur, moet dat wat met gemeenschapsgeld is gekocht altijd voor de gemeenschap zichtbaar blijven? Maar vóór de moraal komt het eten. Voor tientallen musea wordt dit het jaar van de vraag: overleven we?