Sloppenkind schaakt zich uit riool Kampala

Ze groeide op in Katwe, een smerige sloppenwijk van de Oegandese hoofdstad Kampala. Phiona Mutesi had geen toekomst. Tot ze een schaakbord zag. Uitgevers en filmproducenten zien in haar een kassucces.

Phiona Mutesi groeide op met de enige zekerheid van een sloppenkind in Katwe: het leven kan niet veel slechter en wordt niet veel beter. Plannen maken voor morgen? Dat verkleint alleen maar je kansen vandaag.

Katwe is een sloppenwijk in Kampala, de hoofdstad van Oeganda. De hotels en kantoren in het stadscentrum staan een paar kilometer verderop, in een andere wereld. Een wereld met geld, keuzes en toekomst. Katwe is een wereld van golfplaten, blubber en kippenstront. In Katwe staat het leven net zo stil als het water in de open riolen.

Phiona Mutesi zou later dus, net als haar moeder Harriet, elke nacht om drie uur moeten opstaan om aubergines te verkopen op de markt. Ze zou misschien, net als haar moeder, in haar eentje vier kinderen moeten grootbrengen. Want ze zou misschien, net als haar moeder, haar man verliezen aan aids. Ze was al gestopt met school. Met haar broer Brian verkocht ze geroosterde maiskolven. Phiona Mutesi zou zo een toekomst tegemoet gaan, zoals al haar leeftijdgenoten in Katwe.

Tot ze een schaakbord zag.

Phiona Mutesi is sinds haar elfde nationaal kampioen schaken tot twintig jaar. Nu is ze vijftien en neemt ze het op tegen vrouwen in alle categorieën. Van alle schaaksters in Oeganda is Phiona Mutesi op één na de beste.

„Ik vind mezelf niet speciaal”, zegt Phiona Mutesi er zelf over. „Als ik zo denk, verlies ik.” Maar, vervolgt ze: „Soms als ik alleen ben en denk aan hoe schaken mijn leven heeft veranderd, moet ik huilen. Het is alsof het niet echt is.”

Phiona Mutesi gaat dankzij schaak weer naar school. De evangelische organisatie die haar in aanraking bracht met schaken, Sports Outreach Insitute uit Amerika, sponsort een deel van de kosten. Ze leert nu eindelijk Engels, de gemeenschappelijke taal in het etnisch verdeelde Oeganda. Met een diploma en Engels kan ze later misschien zelfs studeren. Ze wil dokter worden.

Phiona Mutesi bezocht dankzij schaken het buitenland. Vorig jaar reisde ze met de nationale ploeg naar Rusland. Ze deed, toen veertien jaar oud, in het mekka van de schaaksport mee aan de Olympiade. Eén overwinning en twee remises in zeven wedstrijden tegen internationale topspeelsters. Wat haar het meest bijbleef: de sneeuw.

Dankzij schaak konden Phiona Mutesi en haar moeder, twee broers en geadopteerde nichtje een groter huis krijgen, gemaakt van beton zelfs. Met z’n vijven wonen ze nu op 3,5 bij 3,5 meter.

Phiona Mutesi liet dankzij schaak Katwe letterlijk achter zich. Ze speelt tegenwoordig op de belangrijke toernooien in het centrum van Kampala – tussen de hotels en kantoren. Met pionnen, paarden en torens baande Phiona Mutesi zich een weg uit de golfplaten, blubber en kippenstront.

„Het was een wonder van God dat Phiona in aanraking kwam met schaak”, zegt Robert Katende, de ontdekker en begeleider van het talent. Katende, zelf voormalig sloppenwijkbewoner, werkt voor Sports Outreach Institute. De organisatie gebruikt sport en spel om kinderen in Afrika te helpen. En om het evangelie te verspreiden, zoals veel Amerikaanse organisaties in Oeganda doen. „Wij danken de Heer nog elke dag”, zegt Katende.

Hij liet zijn pupil in 2006 kennismaken met schaken. Katende coachte in Katwe een jongensvoetbalploeg, het Goed Nieuws Elftal. Hij kreeg in de gaten dat de meisjes maar wat rondhingen bij het veld. Hij bedacht dat hij thuis nog een schaakbord had liggen en besloot dat eens mee te nemen.

Phiona Mutesi bleek een natuurtalent. Katende leerde haar slechts welke stukken welke zetten mogen doen. Geld voor schaakboeken was er niet. Phiona Mutesi is een autodidact. Standaardopeningen beheerst ze niet. Ze speelt op instinct.

Geschaakt werd er in de Agape Kerk, een stel aan elkaar getimmerde planken met grote kieren. De kerk staat in het armste, want laagste deel van Katwe – daar waar het troebele water wel een meter hoog de krotten binnenstroomt na een Afrikaanse stortbui. Tijdens het regenseizoen slapen de bewoners in hangmatten onder het plafond.

Phiona Mutesi speelt nog steeds tegen de andere kinderen op de wankele bankjes in de Agape Kerk. Op een willekeurige dag klinkt tussen de door het water kromgetrokken wanden het getik van torens, paarden en ander geschut op de houten borden. Phiona Mutesi wint altijd.

De doorbraak, vertelt Robert Katende, kwam in 2007. Phiona, elf jaar oud, werd landelijk kampioen bij de junioren, de titel die ze niet meer kwijtraakte. Katende had de toernooidirectie zo ver gekregen de sloppenkinderen mee te laten doen. „Toen Phiona won was ik geschokt. Een sloppenkind dat kampioen wordt!”

In 2008 kwalificeerde Phiona Mutesi zich voor het Afrikaans kampioenschap in Zuid-Afrika. Voor het eerst vroeg ze een paspoort aan. Haar moeder herinnerde zich dat Phiona geboren was in 1996, het jaar dat de vergunningen voor de marktlui in Katwe duurder werden. De reis naar Zuid-Afrika ging trouwens niet door. Katende: „Er was geen geld voor een ticket.”

Phiona’s eerste bezoek aan het buitenland volgde een jaar later alsnog, met een toernooi in Zuid-Soedan. En vorig jaar was er dus Rusland. Het vliegticket werd betaald door de internationale schaakfederatie FIDE.

Haar succes laat Phiona Mutesi uiterlijk onbewogen. Tijdens het landelijk toernooi in Kampala, waar ze tweede zal worden, valt ze niet op. Stilletjes beweegt ze zich door de speelhal in hotel Africana. Haar tegenstanders komen zichtbaar uit de betere buurten. Studentes in broekpak en met handtassen. En gladgekamd haar – klassenverschil tussen vrouwen uit zich in Afrika in het aantal uren dat je doorbrengt in de kapsalon.

Het haar van Phiona Mutesi is niet gladgekamd. Ze heeft kortgeschoren kroeshaar. In een eenvoudige plooirok en op zwarte flatjes neemt ze plaats achter het schaakbord. Om op één na alle studentes te verslaan.

Tussen de winstpartijen door is er tijd voor een gesprek. Phiona Mutesi is verlegen onder de aandacht. Elk antwoord wordt ingeluid met gegiechel. Ze kijkt het liefst naar de grond. Het aanbod om wat te eten neemt ze wel aan. Op het terras bij het zwembad van hotel Africana bestelt ze frietjes met ketchup en een flesje frisdrank. Afrika’s grootste schaaktalent drinkt Fanta met een rietje. Wie niet weet dat het hier om het landelijk kampioenschap gaat, zou denken op een kinderpartijtje te zijn beland.

Wat er zo leuk is aan schaak? „Bij schaak moet je je hersens gebruiken”, zegt ze, en voor het eerst veert ze op. „Eigenlijk’’, vult ze na enig nadenken aan, „is het bijzondere aan schaak dat het net is als mijn leven. Ik moet diep nadenken over slimme zetten wil ik niet in een verloren positie belanden’’.

Spelen tegen rijke meisjes geeft haar extra kracht, zegt ze, maar het liefst speelt ze tegen jongens. Jongens zijn gemotiveerder omdat ze niet van een meisje willen verliezen. Phiona Mutesi mag goed kunnen schaken, ze is ook gewoon een puber. Ze kijkt graag actiefilms. „Vooral met Jackie Chan.”

Daags na het kampioenschap laat ze haar nieuwe huis van 3,5 bij 3,5 zien, een paar kilometer buiten de drukte van Katwe. Een bedompte ruimte onder een gietijzeren dak. Phiona, moeder, nichtje en beide broers slapen in een stapelbed van vier hoog. Geen stroom en geen water. Wel een rieten vloerveger, een houtskooloven, tinnen potten om in te koken en plastic teilen om water in op te vangen en kleren te wassen. Huisraad van Afrika.

Voor Phiona Mutesi is het een droomwoning. „Het overstroomt niet wanneer het regent, zoals in Katwe.” Aan de betonnen muren hangen haar schaakmedailles. „Met God kan alles”, staat ernaast.

Het schaaksucces van Phiona Mutesi wordt mogelijk ook een financieel succes. Een verslaggever van het Amerikaanse tv-kanaal ESPN werkt aan een boek over haar. Dat moet over een jaar verschijnen in zes talen. Er worden zelfs gesprekken gevoerd over een verfilming door The Walt Disney Company – wordt Phiona Mutesi Afrika’s Slumdog Millionaire?

In welke mate Phiona Mutesi en haar moeder gaan meedelen in de opbrengsten, is nog onderwerp van gesprek, zegt Robert Katende. Hij zegt alert te zijn op profiteurs. Hij heeft Amerikaanse advocaten ingeschakeld als zaakwaarnemers. Zelf is hij niet uit op gewin, zegt hij. „Ik steunde Phiona al voor ze bekend was. Ik geef juist geld aan haar uit. Ik doe het uit mijn hart.”

De uitgevers van het boek doen alvast hun best om het succes voor zichzelf te bewaren. Niemand krijgt Phiona Mutesi nog te spreken zonder hun goedkeuring. Deze krant mocht Phiona Mutesi volgen omdat het boek ook verschijnt in het Nederlands. Dan is media-aandacht wel gewenst.

Phiona Mutesi is gelaten onder alle commercie. Ze heeft geen voorstelling bij grote bedragen. Vorig jaar won ze op een toernooi 500.000 shilling (160 euro) – om dat bedrag met de verkoop van mais te verdienen moet ze negen maanden werken. Ze gaf het geld aan Katende, die een bankrekening voor haar opende. Katende: „Phiona wilde van het geld alleen naar de kapper.”