Niet te veel over jezelf in de nieuwjaarsrede

Een nieuwjaarstoespraak bevat als het even kan een plan. Om een goede rede te schrijven kun je hulp krijgen. Maar dat zal niemand graag toegeven. Want dat is net zoiets als zeggen dat je bij de psychiater loopt.

Nee, de nieuwjaarstoespraken van 2012 bevatten niet alleen maar peptalk. Het chagrijn over crisis, bezuinigingen of wanbeleid klinkt er deze week duidelijk in door. De vorming van de nationale politie holt het gezag van de burgemeester uit, klaagde de burgemeester van Purmerend. „Wij zijn geen prullenbak van ’s rijks problemen”, noteerde de commissaris van de koningin van Flevoland. De voorzitter van de Kamer van Koophandel Oost-Nederland luidde de noodklok over de leegloop van winkelcentra; de korpschef van Den Haag zette zich weer eens af tegen de dierenpolitie.

Januari is de maand van de nieuwjaarstoespraak. Tot ver in het nieuwe jaar scharen groepjes Nederlanders zich met een glas in de hand rond hun leiders. Meer of minder jolig, gewichtig of plichtmatig maken die de balans op en kijken vooruit.

Het is een vrij jonge traditie, blijkt uit het boekje Gelukkig Nieuwjaar van het Meertens Instituut, dat onderzoek doet naar de Nederlandse taal en cultuur. Tot 1900 gaat personeel op Nieuwjaarsdag langs bij de bazen thuis met een gelukwens, en krijgt daar een fooi of traktatie voor terug. Dit raakt in onbruik als mensen er genoeg van krijgen dat jan en alleman op Nieuwjaarsdag de deur platloopt. Na de oorlog komt onder burgemeesters de nieuwjaarsreceptie buitenshuis op, wellicht geïnspireerd door de nieuwjaarsontvangsten van de koningin.

Wat begint als een besloten ontmoeting op Nieuwjaarsdag, wordt al snel een open bijeenkomst waarvan de datum steeds verder opschuift. In de jaren tachtig waait het ritueel over naar instellingen en bedrijven. Oud-onderzoeker Eveline Doelman van het Meertens Instituut ziet de nieuwjaarsreceptie in het bedrijfsleven als een nieuwe manier van „gezamenlijkheid benadrukken” in een tijd van toenemende concurrentie, flexibilisering en internationalisering. Soms worden er ook al cijfers bekendgemaakt.

Een kranige nieuwjaarstoespraak lanceert een plan. Onder het motto ‘publiek krijgt stem bij programmabeoordeling’ kondigde bestuursvoorzitter Henk Hagoort van de Nederlandse Publieke Omroep vorig jaar de ontwikkeling van een nieuw onderzoeksinstrument aan om per programma te kunnen meten wat het publiek ervan vindt. TROS-directeur Peter Kuipers liet weten „snel” te willen gaan samenwerken met de omroep WNL en de AVRO of MAX. Toenmalig korpschef Ruud Bik van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) kondigde een onderzoek aan naar de verschuiving van illegale prostitutie naar de legale hotelbranche.

Hoe liep het met deze plannen af? Het onderzoeksinstrument van Hagoort is volgens een woordvoerder nog altijd in ontwikkeling. MAX en WNL waren al snel uit beeld voor samenwerking met de TROS, die zoals we nu weten verplicht zal fuseren met de AVRO. Het resultaat van het KLPD-onderzoek is volgens een woordvoerder „moeilijk te meten”. Twee escortsites zijn uit de lucht gehaald, er is les gegeven aan hotelpersoneel om illegale prostitutie te herkennen. „We hebben vooral beoogd mensen de ogen te openen.”

Veel weerklank kreeg vorig jaar de nieuwjaarstoespraak van FNV-voorzitter Agnes Jongerius, over het vervangen van vaste medewerkers door flexwerkers. In parlement en media kwam deze praktijk uitgebreid aan bod. FNV-woordvoerder en speechschrijver Harry Lindelauf: „De minister wilde het goedkeuren. Mede door onze lobby is veel verzet ontstaan.” De FNV zet ook dit jaar weer zwaar in op de nieuwjaarsrede. Een team van zes man werkt aan de toespraak van Jongerius (16 januari) rond het thema solidariteit.

Lang niet alle leiders schrijven hun speech (helemaal) zelf, al zal niet iedereen dat toegeven. „In Nederland is dat net zoiets als ervoor uitkomen dat je bij de psychiater loopt”, zegt directeur Lars Duursma van het bedrijf Debatrix, die leidinggevenden coacht bij het maken van speeches. „Er ontstaat al gauw een gevoel dat de toespraak niet uit het hart komt.”

Debatrix gelastte deze week een expertsessie voor het schrijven van nieuwjaarstoespraken af. Er was wel belangstelling, maar de directeuren ontvingen het advies liever onder vier ogen. Van belang is volgens Duursma vooral niet te veel te praten over jezelf en over de organisatie. „Een nieuwjaarstoespraak is bedoeld om je medewerkers energie te geven. De Yes we can-factor is belangrijk. Een goede speech geeft mensen het gevoel dat ze met iets zinvols bezig zijn.”

Financieel topman Lourens Schouwink van Samsung Electronics Benelux noemt als doelen van zijn toespraak op New Year Strategy Day „gezamenlijkheid en binding creëren, de neuzen dezelfde kant op krijgen”. Een van zijn thema’s was vorig jaar de afschaffing van de papieren factuur in het elektronicabedrijf, dat bij elke order nog altijd te maken krijgt met stapels papier in de vorm van faxen, prijslijsten en enveloppen. „Samen met Lars Duursma heb ik de metafoor bedacht van het paspoort als het enige papiertje dat je nog nodig hebt om de hele wereld over te reizen. Waar hebben wij al dat papier dan nog voor nodig? Ik stond op dat podium en pakte mijn paspoort. Mensen dachten: wat doet hij nou? Dat werkte heel goed.” De papieren factuur ruimde in 2011 inderdaad het veld.

Burgemeesters willen met hun nieuwjaarstoespraak vooral het nieuws halen. „Het gevoel van de mensen in de zaal is voor hen minder belangrijk”, zegt Lars Duursma. Zo trok burgemeester Guusje ter Horst van Nijmegen in 2004 landelijk de aandacht met een nieuwjaarstoespraak waarin ze de vriendjespolitiek onder Nijmeegse ambtenaren aan de kaak stelde. Lokaal kwam het haar op boze reacties te staan.

Veel opzien, hoewel onbedoeld, baarde ook de nieuwjaars- annex installatierede van burgemeester Ada Boerma van Maasdriel in 2008. Een oplettende burger ontdekte dat zij twaalf citaten vrijwel letterlijk en zonder bronvermelding had overgenomen van de installatierede van Thom de Graaf als burgemeester van Nijmegen.

In Amsterdam gaat de nieuwjaarstoespraak dit jaar niet door. Burgemeester Van der Laan ziet voor de tweede keer af van de nieuwjaarsreceptie in het Concertgebouw (2.000 gasten, 200.000 euro) om te laten merken „dat de gemeente het geld liever besteedt aan Amsterdammers die de steun van de gemeente het hardst nodig hebben”, aldus het persbericht. Waarmee hij – bij dezen – toch weer de krant heeft gehaald.