Waarom Steve wél schoot en David niet

Het had zomaar gekund dat auteur David Vann zelf zo’n eenling was geworden die overgaat tot een moordpartij op een middelbare school, zo blijkt uit The Last Day on Earth. ‘Ik stelde me van alles voor, zelfs mijn klasgenoten doodschieten. Ik leefde een dubbelleven.’

David Vann: Last Day on Earth. The University of Georgia Press, 167 blz. €25,-

Dat David Vann gefascineerd zou zijn door getroebleerde jonge mannen die hun hele of halve schoolklas overhoop schieten is niet verwonderlijk. Hij had namelijk zelf, zoals hij in dit boek suggereert, makkelijk zo’n jongen kunnen worden. Na de zelfmoord van zijn vader, een gebeurtenis die een prominente rol speelt in zijn drie vorige boeken (zowel de meesterlijke fictiewerken Caribou Island en Legend of a Suicide als de memoires A Mile Down), had hij diens wapens geërfd en ging daarmee driftig experimenteren.

Hij beschrijft in Last Day on Earth, dat ontstond uit een opdracht van het blad Esquire, hoe hij op zijn dertiende met een .300 Magnum, bedoeld om beren te schieten, in de buurt van zijn huis eerst de straatverlichting kapot schiet, een buurman verleidelijk scherp in het vizier krijgt, dan de hond van de buren maar net weet te missen. ‘Ik stelde me van alles voor, zelfs mijn klasgenoten doodschieten. Ik leefde een dubbelleven. Een scholier met alleen maar tienen die […] in de scholierenraad zat, in de band, sport etc. Niemand zou het voor mogelijk hebben gehouden.’

Op Valentijnsdag 2008 doodde Steve Kazmierczak in een klaslokaal van de Northern Illinois University vijf studenten, verwondde er achttien en schoot daarna zichzelf door het hoofd. De aanslag was zorgvuldig voorbereid: Steve had al twee weken tevoren extra munitie gekocht voor zijn Hi-Point .380, de dagen erna gevolgd door de aanschaf van een Glock 19, een Oostenrijks militair wapen, ‘perfectly engineered to kill people, its only function’, een Remington 12-kaliber met afgezaagde loop en een gitaarkoffer om dit alles onopgemerkt te vervoeren. Om onvindbaar te zijn was hij vertrokken uit zijn appartement en had een kamer in een nabije Travelodge genomen. Ook had hij voor duizenden dollars aan juwelen en andere cadeaus besteld die na zijn dood bij zijn vriendin Jessica bezorgd zouden moeten worden.

Maar er ging heel wat aan vooraf, laat het boek zien – Vann verkeerde in de unieke positie dat hij de beschikking kreeg over het politierapport dat na de schietpartij werd gemaakt. Daarnaast sprak hij uitvoerig met leraren en vrienden en met getuigen van de meervoudige moord. Hij kreeg inzage in de e-mailcorrespondentie tussen Steve en Jessica, maar ook die tussen Steve en de mannen met wie hij via internet seksafspraken maakte in de laatste maanden voor zijn daad.

Horrorfilms

Steve groeide op zonder vader en werd opgevoed door een moeder wier educatieve vaardigheden zich beperkten tot het samen met haar kleuter bekijken van horrorfilms en het opdreunen van bijbelteksten. Hij was niet populair op school en hij werd al jong op een cocktail van Prozac en andere antidepressiva gezet. Een verblijf in een opvoedingstehuis leidde tot twee zelfmoordpogingen en een loopbaan in het leger, waar hij de tucht verwelkomde die regelmaat in zijn leven zou brengen, werd in de kiem gesmoord doordat hij had gelogen over zijn medicijngebruik.

Maar ineens verandert er iets in zijn leven, zijn zelfbeeld wordt stabieler en zijn studieresultaten verbeteren. Hij verwerft een stageplaats die hem tot studiebegeleider maakt. Sommigen van de studenten die hij bijstaat dragen hem op handen, een academische loopbaan in criminologie lijkt in zicht, of anders een baan als reclasseringsambtenaar, maar de duistere ondergrond van zijn persoonlijkheid verdwijnt niet.

In 2007 schiet Seung-Hui Cho 33 studenten dood in Virginia en Steve raakt erdoor gefascineerd, zoals hij dat ook was door de meervoudige moordpartij op Columbine High School (13 doden). Zijn obsessief-compulsieve stoornis wordt ernstiger, hij begint te experimenteren met anonieme homoseks. Hij slikt zijn pillen niet meer. Hij koopt steeds meer wapens.

Het lijkt allemaal een recept voor een grote ramp, en tja, logisch, zou je na een dergelijke opeenstapeling van circumstantial evidence concluderen, dat die ook plaatsheeft. Maar gelukkig pretendeert Vann niet met dit relaas ook maar in de buurt te komen van een werkelijke verklaring voor Steves moordende optreden. Waarom Steve wel en David Vann niet? Inderdaad: er zouden soortgelijke profielen te schrijven zijn van ontelbare jonge Amerikanen met een vergelijkbare achtergrond die niet tot een schietpartij overgingen. Steves leven ‘was een stuk vreselijker geweest dan het mijne, zijn successen een veel grotere triomf, maar door hem kon ik, eindelijk, de meest angstaanjagende momenten van mijn eigen leven begrijpen en ook wat ik het meest angstaanjagend vind aan Amerika.’ De fascinatie van de auteur voor een jongen in wie hij een kern ziet van wat hemzelf als puber dreef, is de basis voor dit boek.

Medeplichtig

Vann vertelt op een rustige, journalistieke toon. De meest gepassioneerde momenten in Last Day on Earth zijn (behalve die waarin hij informanten als Jessica en Steve’s ‘beste vriend’ Mark met een opmerkelijke heftigheid als leugenaars ontmaskert) die waarin hij de Amerikaanse wapencultuur als op zijn minst medeplichtig benoemt. In de staat Illinois werd ten tijde van dit voorval een wetsvoorstel ingediend dat het aanschaffen van vuurwapens voor gewone burgers moest beperken tot één (1) per maand. Twaalf wapens per jaar kopen – dat zou toch wel genoeg mogen zijn, had een zeldzaam verlichte lokale politicus bedacht. Het voorstel werd verworpen. Gestoorde jongens als Steve kunnen kopen wat ze maar willen, wanneer ze maar willen, zo vaak ze maar willen. Guns Save Lives! roept een billboard in de buurt van de universiteit waar zich het drama afspeelde de passanten nog steeds toe.

Vann is overtuigend in zijn woede en verontwaardiging, maar hij zal ook beseffen dat uiteindelijk het bezit van één wapen genoeg is voor mensen als Steve, of ze nou in Illinois wonen, elders in Amerika of op plekken waar de wetten op wapenbezit veel strenger zijn – bijvoorbeeld in Luik, of Oslo.

Vanns rol hier is alleen maar die van boodschapper, verklaringen geeft hij niet, maar hij is door zijn uitputtende research voor dit boek (waarvan de titel is ontleend aan een nummer van de muzikale cult-griezel Marilyn Manson) wel heel erg dichtbij de psyche van een moordende zonderling gekomen.