Planet of the Apes

Alom verbazing dat er toch weer meer geweld tegen hulpverleners was het afgelopen jaar. Er waren nog wel allerlei overheidscampagnes losgelaten om de losse handjes te laten inzien dat het echt niet kan, een verpleegster op de neus slaan. Heeft niet gewerkt, integendeel eigenlijk. Hoe kan dat nou?

Bekend zijn de SIRE-spotjes waarin ons asociale gedrag wordt gehekeld: je mobiel gebruiken terwijl je met iemand staat te praten, schelden en tieren langs het voetbalveld van de kinderen, het korte lontje. Ze laten ons zien hoe idioot we ons gedragen.

Doel van de campagnes is bewustwording. We krijgen een spiegel voor met als boodschap: dit kan toch echt niet jongens, laten we er mee ophouden. Niet te zwaar en schoolmeesterachtig natuurlijk. Die filmpjes zijn vaak nog best grappig ook, want ze worden gemaakt door bekende reclamebureaus die hun diensten gratis aanbieden aan SIRE. Allemaal met de beste bedoelingen. En zeker, de bewustwording over asociaal gedrag neemt toe. Desgevraagd zal iedereen beamen: zoiets doe je niet!

Waarom zijn de campagnes dan toch zo contraproductief? De reden is dat bewustwording vaak het omgekeerde bewerkstelligt van wat de bedoeling is. Door te laten zien hoe we ons verkeerd gedragen wordt ons inderdaad een spiegel voorgehouden. Letterlijk: want als we een ander iets zien doen worden onze spiegelneuronen actief, waarmee het vertoonde gedrag in ons brein wordt nagespeeld. En daarmee trainen we ons brein om dat gedrag te imiteren.

Het is hetzelfde mechanisme dat ons laat gapen als andere mensen gapen. Of dat een niet te onderdrukken neiging om te kuchen opwekt als iemand anders kucht, natuurlijk net als het orkest een stille passage speelt. En diezelfde reclamemakers gebruiken het ook als zij chips of chocola aan de man willen brengen: zien eten doet eten. Zelfs als we ten diepste vinden dat imitatiegedrag verkeerd is, apen we toch na. Kinderen die geslagen worden slaan later zelf ook hun kinderen. Door onze spiegelneuronen zijn we meesters in het imiteren, maakt niet uit wat.

Denk niet aan een roze olifant! Toch gedaan zeker? Door te laten zien hoe we ons niet moeten gedragen prenten we juist het verkeerde gedrag in. Als je bewustwording wilt kweken zijn die SIRE-spotjes prima. Maar wie gedrag wil veranderen moet rekening houden met de aap in ons. En die doet domweg na wat er op tv wordt vertoond. Zeker als het ook nog grappig wordt gebracht. Wie veel naar asociale mensen kijkt wordt dat zelf ook. Het wordt normaal, de sociale norm.

Wat dat betreft mag er wel meer van de tv.

Victor Lamme