Op naar het onleesbare boek

Verscholen achter de Angry Birds zijn inmiddels honderden literaire apps te koop. Van een duik in de British Library en een verkenning van The Waste Land tot de mop die Jan Cremer niet wilde schrappen.

Waarschijnlijk is de leeszaal van de British Library de beroemdste ter wereld. Een prachtige ruimte met zuilen, kroonluchters, waar je stil moet zijn maar waar toch altijd geroezemoes klinkt. Ook een plaats die niet om de hoek ligt, waar je minstens een half uur moet wachten op het boek dat je aanvraagt.

Het kan eenvoudiger. Ga op de iPad naar de App Store van iTunes. Negeer de nieuwe Nick & Simon, vergeet dat Angry Birds nog steeds hot is, en tik in het zoekvenstertje ‘British Library’. En daar is het – gratis: de British Library 19th Century Collection app.

Het begint met een simpel zoekvenster, waarin nu speciale aandacht is voor 19de eeuws IJsland. Zonder daar nu meteen prat op te willen gaan, weet ik inmiddels heel wat over dat vreemde eiland. Meer in elk geval dan de Schot die aan het eind van de 19de eeuw dacht de IJslanders te kunnen opvrolijken met elektriciteit. Wat licht in donkere dagen wilde hij brengen. Hij meerde in augustus aan; een week later vertrok hij weer: de duisternis was geen moment ingetreden, aldus de Britse Mrs. Alec Tweetie in haar reisverslag A Girl’s Ride in Iceland (1889) – een indertijd controversieel boek omdat het de vraag was of vrouwen wel mochten paardrijden zonder in Amazonezit te zitten. Dat had Mrs. Tweetie duidelijk niet gedaan, zij had gewoon in gemakkelijk zittende kleding op haar pony door IJsland gedraafd alsof ze een kerel was. Uiterst onfatsoenlijk, maar Tweetie kon niet anders. Het land was zo primitief dat er geen ‘zadels te krijgen waren waarop je zijdelings kon zitten’.

Inderdaad, wie deze app bezit, raakt voortdurend afgeleid. Zo weet ik nu meer over IJslandse dialecten, IJslandse zwavel, IJslandse geisers en hoe je met een pakje zeep bij een geiser een IJslander kan laten geloven dat je God bent. En hoe ooit de IJslandse bank is ontstaan: ‘Er is één bank, de Nationale Bank. Het kapitaal bestaat uit de inkomsten van het eiland; er zijn geen aandeelhouders. De manager is een IJslander die slechts één assistent heeft die de boeken bijhoudt. Omdat IJslanders met veel tegenspoed te maken hebben, kunnen ze niet tijdig betalen’.

Het is de top van de ijsberg voor wie deze British Library Collection op z’n iPad zet. Literaire klassiekers, boeken over de natuur, geschiedenis, geografie, reisverslagen, etcetera: een enorme bibliotheek in één app – voor zover de tekst vrij van copyright is. Maar tekst is maar tekst en voor het bijeen brengen van veel informatie hadden we internet al. Inmiddels zijn er honderden min of meer literaire apps, variërend van een ‘droge’ versie van Madame Bovary of Don Quichot tot speciale projecten – die dan ook niet gratis zijn.

Voetnoten

Een van de opmerkelijkste is de vorig jaar uitgebrachte app-versie van The Waste Land, het grote gedicht van T.S. Eliot. Het is een absolute aanrader. Natuurlijk zit de tekst van het gedicht erin, vol voetnoten die je kunt aanklikken. Die leveren dan weer uitleg of een interpretatie van bepaalde regels op. Maar ook kun je het volledige originele manuscript zien, waarop de aantekeningen staan van Eliot zelf, zijn vrouw Vivian Heigh-Wood en van vriend en collega schrijver Ezra Pound.Pound was onder de indruk toen Eliot hem het manuscript overhandigde, maar hij vond het wel te lang. En dus pakte hij zijn pen. Hij gedroeg zich als een strenge maar rechtvaardige redacteur: hele pagina’s zijn doorgehaald, en soms staat er dan opeens het woordje ‘briljant’ bij een enkele strofe.

Natuurlijk wekte dat bij Eliot gemengde gevoelens op. Het is fascinerend om te zien wanneer Eliot zich wel iets heeft aangetrokken van Pounds commentaar en wanneer niet, wat eruit is gegaan en hoe passages zijn herschreven.

The Waste Land werd gemaakt door een uitgeverij die gespecialiseerd is in kleurrijke apps met boeken over natuur, schedels en planeten – en dus wordt ook voor The Waste Land van alles uit de kast gehaald: je kunt het laten voorlezen door Eliot of door een actrice, en aan de hand van een reeks uiteenlopende commentaren – Jeanette Winterson, Craig Raine, Seamus Heaney, om er drie te noemen – kun je als het ware je eigen T.S. Eliot-documentaire samenstellen. Het zijn vooral de interpretaties bij het gedicht en het manuscript met alle commentaren die een andere kijk op deze klassieker geven.

Dat geldt ook voor de app die is gemaakt van On the Road van Jack Kerouac – al is het daar minder spectaculair dan bij Eliot. Klik op de naam van een personage en je krijgt achtergrond-informatie en een foto te zien (veelal gemaakt door Allen Ginsberg) van de beat poets tot de drugsleverancier. Er ontstaat een beeld van de tijd: beats, drugs en jazz. Je kan ook door het manuscript van Kerouac bladeren.

Zo treedt een merkwaardig fenomeen op. Op de hypermoderne iPad wordt juist de meest stoffige tak van letterkunde weer tot leven gewekt: de editietechniek. Normaal manifesteert die zich in peperdure, extreem dikke boeken waarin manuscripten worden ontcijferd, toegelicht en waarin nauwkeurig wordt nagegaan wat een auteur precies heeft gedaan. Knap en indrukwekkend vaak, maar ontoegankelijk.

Het kan eenvoudiger, aan de edities van The Waste Land en On the Road kun je zien dat het geen modieus ideetje hoeft te zijn. Zou het niet prachtig zijn om zo’n app te hebben van De donkere kamer van Damokles of Nooit meer slapen van W.F. Hermans, wiens Verzameld Werk nu met vereende krachten op papier wordt gezet?

Het Letterkundig Museum in Den Haag is al begonnen. Ik Jan Cremer is een prachtige app, waarmee je ook al bladert door het hele manuscript. Veel toelichting is er niet, maar er is zelf genoeg te ontdekken: zo zie je hoe in het manuscript nog een anekdote over de Tweede Wereldoorlog staat, waarin poep ‘jodevoer’ wordt genoemd. Dat ging te ver en haalde de gedrukte versie niet. Maar een mop over een homoseksuele kapitein mag blijven, op speciaal verzoek van Cremer zelf: ‘laten staan’, schreef hij erbij. Het wordingsproces van het boek is mooi te volgen, net als de zorgvuldig door de auteur bedachte reclamecampagne en de strijd om het omslag met de bekende woorden ‘’n onverbiddelijke bestseller’.

Het literaire verleden profiteert dus onmiskenbaar van de nieuwe technologie. Maar hoe zit het met het heden? Onlangs werden de apps van Sydney Vollmers Alles ruikt naar chocola en Ivo Victoria’s roman Gelukkig zijn we machteloos met redelijk wat bombarie gelanceerd. Ivo Victoria’s roman over een uit de hand gelopen feest in Vlaanderen, heeft behalve het verhaal dat gewoon op de iPad te lezen is, een handvol extra’s: filmpjes waarop de auteur nog verhalen voorleest, een directe verbinding met zijn blog en een dagboek dat hij bijhield tijdens het schrijven. Aardig, maar de iPad-versie van de roman is gewoon een geheel met wat extra’s, zoals je ze ook wel hebt bij de Disney-luxe cassettes waarbij een tweede dvd verkocht wordt waarop bonus-tracks en een interview over hoe Disney een klassieker heeft vertekend. Leuk voor een zeer regenachtige woensdagmiddag, maar na een kwartiertje zet je toch gewoon weer een oud filmpje met Mickey Mouse op.

Wat dat betreft pakt Sydney Vollmer het grondiger aan. Lees je zijn Alles ruikt naar chocola op de iPad, dan kan je kiezen: alleen de tekst of een leesversie met alle extra’s. Kies je voor de laatste optie, dan lichten in de tekst woorden op die je kunt aanklikken waardoor je terecht komt op een site met uitleg (nogal eens Wikipedia), bij een YouTube-filmpje of een andere site die op de een of andere manier relevant is of zou kunnen zijn. Leuk gedaan, zeker voor een roman over een de zanger van een (cover) band die de dood van zijn vader probeert te verwerken.

Maar anders dan bij bijvoorbeeld On the Road is bij Vollmer sprake van overdaad. De woorden lichten rood op in de tekst, waar ze bij Kerouacs versie in de kantlijn zijn aan te klikken, en ook is er eigenlijk te veel om aan te klikken, terwijl de informatie niet altijd wat toevoegt: zo stuurt een linkje naast het woord glasblazerij de lezer naar een site van een glasblaasmuseum. Goh.

En dan gaat de technologie afleiden van het verhaal. Het is nog even zoeken, maar wie een roman als app uitgeeft, en waarbij het dus niet gaat om de kunst van de editietechniek, zou naar meer moeten streven dan zoveel mogelijk verwijzingen en extraatjes – en je kunt wel dingen verzinnen die echt iets toevoegen aan alleen het verhaal.

Vollmers boek is een roman over een bandje dat met man en macht erkenning zoekt – stel dat de liedjes die de hoofdpersoon componeert waren opgenomen: dan waren echte en fictieve verwijzingen door elkaar gaan lopen en had de app-roman ook echt een dimensie kunnen toevoegen aan de papieren roman. Herman Franke deed dat ooit, zij het voor het tijdperk van de app, met de roman Wolfstonen. Daarin bedacht hij een nieuwe muziekvorm – random beat – om vervolgens in samenwerking met jazzmuzikant Jesse van Ruller het concept uit te werken, zodat de muziek opeens wel bestond.

Ik zie al een roman voor me over een schilder, waarbij het te schilderen doek langzaam maar zeker zichtbaar wordt gemaakt in een apart scherm. De romanschrijver wordt app- programmeur.

App of kaft?

Dat klinkt radicaal maar toch is het iets waar een schrijver zich in de toekomst mee bezig kan gaan houden: ga ik een roman schrijven waar een kaft omheen kan, of een verhaal waar een app omheen moet?

Dat krijgt gevolgen voor de inhoud van het boek. Welke onderwerpen zijn aantrekkelijk voor een app, welke ‘bonustracks’ zijn er, welke links kunnen er aangeklikt worden, moet het uiterlijk van de hoofdpersoon nog beschreven worden of plaatsen we een foto? Is het dan handig om die hoofdpersoon veel van muziek of film te laten houden omdat dat leuke filmpjes oplevert. Of wordt het helemaal een kijk- en leesboek door in hoofdstukken afleveringen van pakweg een Britse detective erin te verwerken, die je helemaal moet afkijken voordat je snapt waar de rest van het boek heen gaat?

Wie een echte app-roman gaat schrijven, moet compromisloos zijn en een roman maken die op papier niet te lezen is, domweg omdat niet duidelijk wordt wat je dan bedoelt. Zoiets is er nog niet.

British Library 19th Century Books (Bibliolabs, gratis voor de basisversie)T.S. Eliot, The Waste Land (Touch Press, €10,99)Jan Cremer, Ik Jan Cremer (Letterkundig Museum, €0,79)Jack Kerouac, On the Road (Penguin Books Amplified Edition, €13,99)Ivo Victoria, Gelukkig zijn we machteloos (Ambo Anthos, €12,99)Sydney Vollmer, Alles ruikt naar chocola (Podium, €7,99)(Alle titels verkrijgbaar in de iTunes App Store)