Jazzmuziek in wrang-geestige romans

Josef Skvorecky schreef Ingenieur van de menselijke ziel, Hij gaf dissidente Tsjecho-Slowaakse schrijvers uit.

„Dit is niet zomaar de Spielerei van een paar dromers”, zei de dinsdag op 87-jarige leeftijd in Toronto overleden Tsjechische schrijver Josef Skvorecky in 1990. Hij was toen even een dag in Amsterdam na zijn eerste bezoek aan het vrije Tsjecho-Slowakije. „Hun creativiteit is essentieel voor een nieuwe democratie, voor het nieuwe denken.”

Precies die creativiteit heeft hij zijn hele leven gekoesterd en gepropageerd: als schrijver van een reeks wrang-geestige romans en als uitgever. Na het neerslaan van de Praagse Lente in 1968 had Skvorecky Tsjecho-Slowakije verruild voor Canada. In Toronto zette hij samen met zijn vrouw, schrijfster Zdena Salivarova, de uitgeverij Sixty-Eight Publishers op, waar vooral werk van dissidente Tsjecho-Slowaakse schrijvers verscheen, zoals Milan Kundera en Vaclav Havel. Sixty-Eight Publishers zou in totaal 227 boeken publiceren. Vaak werden ze Tsjecho-Slowakije in gesmokkeld.

Skvorecky (1924) raakte in de oorlogsjaren verslingerd aan de jazz, door de Duitse bezetter verboden muziek. Hij droomde van een loopbaan als saxofonist, maar bleek onvoldoende talentvol. In Skvorecky’s boeken, hij debuteerde in 1958 met de al tien jaar eerder geschreven oorlogsroman De lafaards, liet de muziek inderdaad zijn sporen na: in zijn onderwerpkeuze en in zijn diepe liefde voor de spreektaal, met al zijn improvisaties en melodielijnen.

Zijn bekendste boek, Ingenieur van de menselijke ziel, schreef hij toen hij al in Canada woonde, hij kreeg er in 1985 de Governor’s General Award voor. Het boek behandelt de periode van oorlogstijd tot zijn ballingschap; gebeurtenissen, brieven en gedachtenflarden worden erin aan elkaar geregen. Hoewel hij al snel de Canadese nationaliteit kreeg, bleef Skvorecky zijn romans in het Tsjechisch schrijven. Verschillende boeken werden in het Nederlands vertaald, anderhalf jaar geleden verscheen De gekooide charleston in de Moldoviet-reeks van uitgeverij Voetnoot.