Breivik mag nooit meer vrijkomen

Massamoordenaar Anders Breivik gedraagt zich volgens gevangenispsychiaters heel normaal. Ze trekken zijn ontoerekeningsvatbaarheid in twijfel. De roep om nieuw onderzoek neemt toe.

Niets wijst erop dat Anders Behring Breivik ontoerekeningsvatbaar was toen hij in juli 77 mensen doodde bij aanslagen in Oslo en op het eiland Utøya. Die conclusie van drie gevangenispsychologen en een psychiater, die Breivik al maanden observeren, staat haaks op het rapport dat twee psychiaters eerder schreven in opdracht van justitie. Zij concludeerden juist dat Breivik lijdt aan paranoïde schizofrenie en tijdens zijn daad psychotisch was.

Maar volgens de gevangenispsychiaters gedraagt Breivik zich niet ongewoon, is er tot nu toe geen enkele reden om hem over te brengen naar een speciale afdeling van de gevangenis en heeft hij geen medicijnen nodig.

De rechtbank moet nu beoordelen of er voldoende aanleiding is om Breivik nogmaals psychiatrisch te laten onderzoeken – zoals ook sommige advocaten van slachtoffers eerder al hebben gevraagd.

Officier van justitie Svein Holden voelt er weinig voor. Hij wijst erop dat Breivik in de gevangenis nu toegang heeft tot de media. Met de informatie die hij daardoor krijgt, zou hij de uitslag van een nieuw psychiatrisch onderzoek kunnen beïnvloeden. Bovendien is Breivik niet van plan om aan zo’n nieuw onderzoek mee te werken, waardoor de resultaten mogelijk minder betrouwbaar zullen zijn. Holden vindt het beter om het debat over de toerekeningsvatbaarheid van Breivik te voeren tijdens de rechtszaak zelf, die op 16 april moet beginnen.

De krant Aftenposten schrijft in een commentaar dat de zaak-Breivik eigenlijk te „uitzonderlijk van karakter en te extreem in zijn omvang” is voor het gewone strafrecht. Justitie heeft formeel weliswaar de juiste stappen gezet door de dader psychiatrisch te laten onderzoeken en het rapport te laten beoordelen door de forensische commissie. Maar het is duidelijk dat de samenleving daarmee niet zomaar genoegen neemt", aldus de krant.

Psychiatrie is geen exacte wetenschap, schrijft Aftenposten. De krant citeert uit de slotconclusie van het psychiatrisch rapport: „Al het bovenstaande is gebaseerd op een klinische evaluatie die elementen van onzekerheid bevat”. De daden van Breivik zijn te gruwelijk om die onzekerheid te accepteren. Vooral ook omdat het gevolg van de ontoerekeningsvatbaarheid zou zijn dat Breivik niet bestraft wordt maar alleen psychiatrisch behandeld.

In feite eisen de slachtoffers, de nabestaanden en de samenleving de garantie dat Breivik nooit meer vrijkomt. Een garantie die het strafrecht niet kan bieden.

Door te zorgen dat hij toerekeningsvatbaar wordt verklaard, zal Breivik in elk geval 21 jaar (de maximale straf) vastzitten. Bij ontoerekeningsvatbaarheid wordt iedere drie jaar opnieuw beoordeeld of hij ‘genezen’ is en vrijgelaten kan worden.

Dat vertrouwen advocaten van de slachtoffers de Noorse justitie niet zomaar toe. Een van hen, Sigurd Klomsæt, wil dat buitenlandse deskundigen Breivik onderzoeken. In Verdens Gang wijst hij op „de vele dwalingen” van de Noorse justitie die zouden komen doordat de samenleving „klein en egocentrisch” is.

Voor sommige betrokkenen is er ook een inhoudelijke reden om zich tegen ontoerekeningsvatbaarheid te verzetten. Het zou de extreemrechtse ideologie die het motief voor Breiviks gruweldaden was relativeren. Helaas zijn Breiviks xenofobie en moslimhaat geen ‘waanvoorstelling’, zeggen zij.