Waarom vieren we Nieuwjaar eigenlijk in januari?

Er bestaan eindeloos veel kalenders: de Hebreeuwse, Egyptische, Griekse, Chinese en Babylonische, om er maar een paar te noemen. Foto Screenshot

De kater van Oud en Nieuw is ondertussen weer uitgeslapen. Maar de vraag blijft: waarom vieren we het begin van een nieuw jaar eigenlijk op 1 januari? Een korte geschiedenis van ons kalendersysteem aan het begin van 2012.

Kalenders bestaan er in alle soorten en maten: de Hebreeuwse kalender, de Griekse, de Egyptische, de Chinese en de Babylonische. Ook de Maya-indianen hadden hun eigen jaartelling, volgens welke de wereld overigens in 2012 zou vergaan.

De Europese kalender die wij vandaag de dag kennen is gebaseerd op de Romeinse jaartelling, die zijn oorsprong weer vindt in de Griekse kalender. Gek genoeg begon de kalender van Rome tot het jaar 45 voor Christus niet op 1 januari, maar op 1 maart.

Engels filmpje waarin de geschiedenis van de kalender met beeld wordt ondersteund:

Maanden vernoemd naar keizers, gebruiken en nummers

De oude Romeinse kalender telde wel al twaalf maanden, met ongeveer dezelfde namen als de onze nu. Ruim de helft vernoemden de Romeinen naar hun leiders, gebruiken en hun Goden. Zo is augustus bijvoorbeeld vernoemd naar de gelijknamige keizer en komt juli van Julius Caesar. Maart is vernoemd naar de God Mars. Dat was de God van de oorlog. In maart trokken de Romeinse legers doorgaans ten strijde.

De overige maanden kregen een nummer als naam. Oktober betekent bijvoorbeeld de achtste maand, en november de negende. Dit klopt als je telt vanaf maart, de maand waarin het oude Romeinse jaar begon.

Julius Caesar gaat van maankalender naar zonkalender

Het was Julius Caesar die besloot de kalander van de Romeinen te veranderen. Hij wisselde de maan in voor de zon als het ijkpunt van zijn kalender, omdat de oude Romeinse maankalender maar 355 dagen telde en dus niet in de pas liep met de seizoenen.

Met deze beslissing van Caesar telde een jaar opeens 365,25 dagen. Ceasar besloot zijn hervormde kalender in te laten gaan op 1 januari (45 voor Christus), twee maanden dus voor het einde van het Romeinse jaar. Hij bepaalde dat deze dag voortaan het begin was van een nieuw jaar en vernoemde de maand daarom naar Janus, de God van het begin (en einde): januari.

Dagen vernoemd naar de planeten

De achtdaagse Romeinse week veranderde in een zevendaagse week. Joden, christenen en de islamieten planden daarin een rustdag. Die was bij de oude Romeinen onbekend geweest.

De dagen kregen hun naam van de planeten. Dat is in het Nederlands nog het best te zien aan zondag en maandag, en misschien ook nog wel aan zaterdag (van Saturnus). In Latijnse talen als het Frans zie je in de overige dagen van de week veel duidelijker de Romeinse naamgevers terug, zoals Mercurius in Mercredi en Mars in mardi.

Let wel: ook de Nederlandse dagnamen zijn uiteindelijk op deze Romeinse namen gebaseerd. De Germaanse volken (zoals die in Nederland) namen de Romeinse dagnamen over, maar veranderden de Romeinse godennamen in de namen van hun equivalenten van die goden (zoals Wodan in plaats van Mercurius: woensdag).

De kosmos is gebruikt om onze kalander vorm te geven, maar onze kalender kan ook worden toegepast op het heelal

Waarom Isaac Newton twee geboortedata heeft

Omdat de kalender van Caesar nog altijd niet volledig gelijk liep met het klimatologische jaar, paste Paus Gregorius XIII de kalender in 1582 opnieuw aan. Dat niemand deze moeite eerder had genomen, kwam doordat de kalender van Caesar per 118 jaar slechts één dag uit de pas liep. Geen probleem dus voor de boeren. Maar wel voor de katholieke kerk, die de christelijke feesten op precies de juiste dagen wilde vieren.

Het duurde nog wel een tijdje totdat de hele wereld meeging in de nieuwe Gregoriaanse jaartelling. Groot-Brittannië accepteerde de nieuwe kalender bijvoorbeeld aanvankelijk niet. Daardoor kan het zijn dat iemand als Isaac Newton twee geboortedata heeft: 25 december 1642 in het oude Engeland, maar 4 januari 1643 in de Greogoriaanse jaartelling van continentaal Europa.

Oh, en die apocalyps die ons volgens de Maya's staat te wachten dit jaar: niets van waar. Door alle verschillen tussen de veelheid aan kalenders die de wereld de afgelopen millennia heeft gekend, en daarbij nog eens opgeteld alle aanpassingen die deze kalenders hebben ondergaan, is het praktisch onmogelijk heel precies vast te stellen welk jaar in de Gregoriaanse jaartelling de Maya's bedoelden.

Uitleg van Maya-kalender: