Voorronde in Iowa legt zwaktes van winnaar Romney bloot

Mitt Romney won met een minieme marge de caucus in Iowa. Maar hij weet de harten niet te veroveren. Outsider Rick Santorum wel. De strijd is tussen drie stromingen.

Voorzitter Joe van Ginkel van de Republikeinse partij in het district Madison zegt aan het begin van de avond dat de caucus in Iowa „dorpspolitiek” is. „Het gaat om niets, het is amateurisme. Het enige verschil is dat de hele wereld meekijkt.” Hij leidt de caucus (‘voorronde’) voor de Republikeinse presidentskandidaat in een gymzaal in het dorp Winterset. Na korte inspraakrondes van aanhangers mogen de 400 Republikeinen stemmen. Ze kiezen voor Rick Santorum.

Dorpspolitiek is ook het eerste woord dat blijft hangen na een bizarre en lange avond, waarin tot de allerlaatste stem onduidelijk bleef wie de race in de eerste staat zou winnen. Favoriet Mitt Romney en de verrassend sterke christelijke kandidaat Rick Santorum wisselden elkaar voortdurend af als koploper. Net als in het district Madison moesten de stemmen in de hele staat met de hand geteld worden.

Diep in de nacht blijkt dat Romney toch heeft gewonnen van Santorum, met acht stemmen verschil. Dertigduizend-en-vijftien voor Romney en dertigduizend-en-zeven voor Santorum op een totaal van 122.225 Republikeinen die een stem uitbrachten in Iowa. Niet meer dan het inwoneraantal van een middelgrote stad.

De uitslag in het dunbevolkte en niet-representatieve Iowa is dan ook niet doorslaggevend voor de uiteindelijke nominatie. Belangrijk is het signaal dat de kiezers geven aan de Republikeinse kandidaten. Rick Perry, die teleurstelde ondanks een dure campagne, begreep de boodschap en nam het eerste vliegtuig naar Texas. Hij zal zich „heroriënteren” op de campagne, zei hij in tranen.

Ook duidelijk werd dat de libertaire kandidaat Ron Paul, door Romney afgedaan als te extreem om veel stemmen te winnen, een factor van betekenis is. Hij won ruim eenvijfde van de stemmen, juist in gebieden waar Romney met gemak dacht te winnen: de steden, de universiteitscampussen.

Het geeft Mitt Romney stof tot nadenken. Hij zal vrijwel zeker volgende week de eerste echte voorverkiezing, in New Hampshire, winnen. Maar had Romney de concurrentie ook in een conservatieve landbouwstaat duidelijk verslagen, dan had hij zijn claim op onvermijdelijkheid waargemaakt.

Het tegendeel gebeurde, de zwakte van Romney werd blootgelegd: hij slaagt er telkens maar niet in om boven de 25 procent van de Republikeinse aanhang uit te komen, niet in de peilingen en ook niet in Iowa. In 2008, toen Romney er niet in slaagde Iowa te winnen, haalde hij een kwart van de stemmen. Mike Huckabee, een evangelische conservatief, behaalde meer stemmen en zette de uiteindelijke val van Romney in. Ondanks vier jaar voorbereiding heeft Romney zich in 2012 niet verbeterd.

Dat Romney een keiharde campagne inzette om zijn rivaal Newt Gingrich onschadelijk te maken, doet wat afbreuk aan het presidentiële aura waarmee hij zich probeert te omringen. De aanval, via een pro-Romney-organisatie, lukte. Maar een van woede bijna schuimbekkende Gingrich (13 procent in Iowa) beloofde gisteravond in de race te blijven, al was het alleen maar om Romney het leven zuur te maken.

De Republikeinse partij is verdeeld over drie ideologische bloedgroepen, en Romney, de verrassend sterke Rick Santorum en Ron Paul vertegenwoordigen elk één van de drie stromingen. Romney is de kandidaat van traditionele, pragmatische en relatief welgestelde Republikeinen. Paul vertegenwoordigt een activistische vleugel, die hard aan invloed wint in de partij. Hij stond aan de wieg van de Tea Party, maar vervreemdde zich van de beweging.

De 76-jarige Ron Paul, een Congreslid uit Texas, heeft een jonge en hoogopgeleide aanhang die actief is op sociale media en niet-partijgebonden is. Het is een groep die zich aanmeldt om te stemmen, zoals in Iowa gebeurde, en weer verdwijnt. In staten die caucus-bijeenkomsten organiseren, waar onafhankelijke kiezers zich kunnen aanmelden, kan Paul een plaag worden voor Romney

De Paul-aanhang is radicaal anti-overheid, voor burgerrechten en wil dat Amerika zich terugtrekt als interventiemacht. Het gebruik van sociale media komt voort uit een diep wantrouwen tegen de gevestigde media, maar zegt ook iets over de jeugdigheid van de aanhang.

Grofweg eenderde van de Republikeinse aanhang is evangelisch-christelijk, en wil vooral dat de partij een sociaal-conservatieve koers volgt. Aanvankelijk zag deze groep wat in Michele Bachmann, later in Rick Perry, maar uiteindelijk zijn de evangelische kiezers van Iowa bij Santorum uitgekomen. Santorum voerde vrijwel alleen campagne door te praten over abortus en het homohuwelijk. Deze groep ziet weinig in de mormoon Romney, en kan zich nu mobiliseren rondom Santorum.

Het zijn drie stromingen die de komende maanden zullen vechten om de macht. Romney is nog altijd de grote favoriet, omdat zijn concurrentie geen geld heeft en nauwelijks een organisatie buiten Iowa heeft opgebouwd. De activisten en de evangelische conservatieven zullen desondanks met luidere stem hun plek in de partij opeisen.

Romney moet zijn campagne, die hij optrekt rondom de slechte Amerikaanse economie, populistischer maken om andere groepen aan te spreken. De kiezers in Iowa gaven gisteren het signaal dat ze betwijfelen of de oud-gouverneur van Massachusetts dat kan. „Ik wil een president die niet alleen over de economie praat, maar ook een gezicht is van christelijke waarden”, zegt Santorum-aanhanger Paul Heffron in Winterset. „Wat betekent het om Amerikaan te zijn, een familie te hebben. Daar heb ik Romney niet over gehoord, Santorum wel.”

De balans voor Romney is in Iowa uiteindelijk niet slecht. Concurrent Rick Perry (10 procent van de stemmen), een van de weinigen met een goede organisatie, is uitgeschakeld. Romney sleept New Hamsphire vrijwel zeker met groot verschil binnen en gaat als favoriet naar de volgende staten, South Carolina en Florida.

Maar in de toespraak die hij gisteravond voor zijn aanhang gaf, verraadde Romney opkomende zenuwen. Hij herhaalde zijn toespraak van de vorige dagen letterlijk, sperde zijn ogen wijd open en struikelde over zijn woorden. Santorum, die vlak daarvoor sprak, speechte rustig en met humor en zelfvertrouwen. Romney weet dat hij de beste organisatie heeft, en rijke donoren blijven achter hem staan. Maar de harten van de gewone Republikeinen weet hij maar niet te veroveren.