Superstripheld op z'n islamitisch

Extremisme is alleen door cultuur te verslaan, zegt Naif Al-Mutawa. Hij zet 99 striphelden in als rolmodel voor Het Goede.

‘Mijn vader vond het al verdacht dat ik psychologie wilde studeren. Maar toen ik op mijn 32ste besloot stripboeken te gaan maken, zei hij: ben je soms gek geworden?”

Aan de telefoon vanuit New York barst Naif Al-Mutawa (1971) in lachen uit. Al-Mutawa, klinisch psycholoog, is acht jaar geleden een totaal andere richting ingeslagen. Hij richtte in zijn geboorteland Koeweit de Teshkeel Media Group op, nu een multimediabedrijf met 54 investeerders uit verschillende landen waaronder de Verenigde Staten, Mexico en Saoedi-Arabië.

Teshkeel Media Group draait om 99 stripsuperhelden die Al-Mutawa heeft bedacht. THE 99 heet de strip die sinds eind 2006 door kinderen in grote delen van de Arabische wereld en Zuid-Oost Azië wordt gelezen. Wat de helden van de serie, die werd ontwikkeld in samenwerking met Stuart Moore en andere voormalige medewerkers van Marvel Comics en DC Comics, zo bijzonder maakt is dat zij hun wortels hebben in de islamitische traditie. „Toch is de strip seculier van opzet”, zegt Al-Mutawa. „Er is geen directe verwijzing naar de islam, de Koran of God.” Wel hebben alle 99 helden ieder een van de 99 namen van Allah, die elk staan voor een goddelijke eigenschap. Een belangrijke held is de goedaardige reus Jabbar the Powerful, die zichzelf, net als de Hulk, kan opblazen. Een andere heldin is Noora the Light, een vrouw met lange zwarte haren en zwierige kleding die gedachten kan lezen. En dan is er de mysterieuze boerka dragende Batina the Hidden, die zichzelf onzichtbaar kan maken. „Het zijn geen verpersoonlijkingen van God, eerder islamitische archetypes”, zegt Al-Mutawa. „Eigenschappen die aan God worden toegeschreven, zoals generositeit en vredelievendheid, heb ik naar een menselijk niveau vertaald.”

Voordat Al-Mutawa de Teshkeel Media Group oprichtte, werkte hij als klinisch psycholoog in een ziekenhuis in New York. Daar behandelde hij getraumatiseerde Iraakse soldaten uit de Tweede Golfoorlog maar ook slachtoffers van Saddam Husseins martelpraktijken. „Sommigen konden maar heel moeilijk bevatten dat Saddam, de man die ze altijd hadden vereerd, de bad guy bleek te zijn. Gemarteld worden is verschrikkelijk. Maar gemarteld worden door je eigen held, breekt een mens.”

Hoe kan een held wel als positief rolmodel fungeren? Dat was een vraag waar Al-Mutawa mee worstelde. Sinds de aanslagen van 11 september en het groeiende antagonisme tussen de westerse en de islamitische wereld begon hij zich zorgen te maken over de rolmodellen waarmee zijn vijf zoons in Koeweit opgroeiden. „Rechtse extremisten en islamisten hebben de islam tot een gewelddadige religie gemaakt. Ik wilde daar iets aan veranderen. Alleen via kunst en cultuur kan je extremisme verslaan.”

En dus bedacht hij een stripverhaal dat zich afspeelt in 1258, het jaar van de Mongoolse invasie van Bagdad. „In die tijd plunderden de Mongolen de bibliotheken en gooiden zij de boeken in de Tigris. Alle kennis uit die tijd ging verloren. In THE 99 wordt die kennis opgenomen in edelstenen die over de wereld verspreid raken en door de superhelden moeten worden gevonden.” In hun zoektocht naar de stenen moeten de helden hun verschillende krachten bundelen. „Ik laat ze steeds, in groepjes van drie, een probleem oplossen. Op die manier leer je kinderen dat er verschillende manieren zijn om met een moeilijke situatie om te gaan.”

Los van een aparte kracht bezit iedere held ook een eigen nationaliteit. Ongeveer de helft van de stripfiguren bestaat uit vrouwen, slechts een klein deel van hen draagt een hoofddoek. „Individualiteit is belangrijk”, zegt Al-Mutawa, zelf belijdend moslim. „Ik bid, ik vast gedurende de ramadan, maar mijn geloof ervaar ik als een individuele aangelegenheid. Je hebt geen religieus leider nodig die zegt hoe je het geloof moet invullen. God heeft geen bemiddelaar nodig. Onafhankelijk denken, dat is wat ik kinderen wil bijbrengen.”

De lancering van THE 99 ging niet zonder slag of stoot. Van het eerste nummer in 2006, dat in een oplage van 200.000 exemplaren werd verspreid in het Midden-Oosten, werd slechts 20 procent verkocht. Aangezien het maken van afbeeldingen van Allah verboden is in de islamitische traditie, stuitte het concept van een strip waarin superhelden goddelijke eigenschappen bezitten, op kritiek. „Ik wist van tevoren dat ik zou worden aangevallen”, zegt Al-Mutawa. De grootste markt voor stripboeken is in Saoedi-Arabië. „Daar beschouwt men, net als overigens in veel andere landen, het gebruik van Gods naam als een belediging van de islam. De distributie werd daar tot 2008 geweerd.” Zelfs zijn eigen neef probeerde Al-Mutawa op andere gedachten te brengen. „Hij belde me op en zei: moeten het écht menselijke figuren zijn? Waarom maak je geen strip met bijvoorbeeld bananen of ander fruit?” Al-Mutawa liet zich echter niet vermurwen.

Inmiddels importeert de Teshkeel Media Group Arabische versies van de bekende Marvel Comics en heeft Al-Mutawa, eveneens in samenwerking met DC Comics, een nieuwe strip gelanceerd. In JLA THE 99, werken de superhelden samen met Batman, Superman en Wonder Woman. Sinds drie maanden is via iTunes ook de gratis app (the99) te downloaden. In Koeweit werd in 2010 het themapark The 99 Village geopend. En dat president Obama in datzelfde jaar Al-Mutawa op een bijeenkomst voor ondernemerschap in Kairo persoonlijk toesprak en hem complimenteerde met het feit dat zijn superhelden een bijdrage leveren aan de groeiende tolerantie in de Arabische wereld, leverde hem heel wat extra aandacht in de media op. Sinds eind vorig jaar de documentaire Wham! Bam! Islam! over Al-Mutawa op de Amerikaanse televisie werd uitgezonden, is hij zelfs hard op weg een internationale bekendheid te worden.

Met behulp van investeerders in Dubai en Bahrein heeft Al-Mutawa inmiddels zo’n 31 miljoen dollar bij elkaar gekregen. „Dat extra geld is hard nodig. In Egypte worden de exemplaren verkocht voor iets meer dan een euro, dat zijn geen bedragen waarmee je de productie- en distributiekosten dekt.” Van de strip, waarvan zowel een Engelse als een Arabische versie verschijnt, werden jaarlijks rond de 800.000 exemplaren gedrukt. „Omdat we nog steeds geen winst maken, zijn we drie maanden geleden overgestapt op een digitale versie”, zegt Al-Mutawa. „Het is nu eenmaal lastig om adverteerders te interesseren voor cartoons. Onder onze naam worden er nog wel papieren versies verspreid in landen als Indonesië, Turkije en India, maar bijvoorbeeld in Amerika niet meer.”

Maar de 99 helden gaan ook een andere richting in. Binnenkort gaat de eerste THE 99-animatieserie van start. „Dat was mijn einddoel”, zegt Al-Mutawa. „We zijn in 2009 samenwerking begonnen met Endemol UK. De eerste 26 afleveringen, een co-productie met Endemol, zijn inmiddels verkocht aan het Arabischtalige kinderkanaal MBC3.” Ook zijn de rechten verkocht aan RTE in Ierland, ATV kids in Turkije en Cartoon Network in India en Zuid-Oost Azië. „Zij gaan de serie begin februari uitzenden.” Plannen om THE 99 ook uit te zenden via de Amerikaanse kinderzender The Hub zijn „op dit moment gestrand”, aldus Al-Mutawa.

Directe aanleiding is de ophef die eind vorig jaar ontstond over de Amerikaanse realityshow All American Muslim. De Amerikaanse doe-het-zelf keten Lowe’s Home Improvement haalde zich de woede van christelijke groeperingen op de hals toen bleek dat zij in de realityserie adverteerden. Lowe’s besloot de advertenties terug te trekken met als resultaat dat de winkelketen werd beschuldigd van discriminatie. „Een bizarre situatie”, zegt Al-Mutawa. „Maar het gevolg is wel dat nu een aantal van onze adverteerders koudwatervrees heeft gekregen. We moeten nog maar zien of het doorgaat.”

De animatiefilm THE 99 Unbound, recentelijk vertoond op zowel het New York Film Festival als op het Dubai Film Festival, werd in ieder geval wel goed ontvangen. „Ik had nooit gedacht dat dit zo’n succes zou worden”, zegt Al-Mutawa. „Tien jaar terug wist ik niets van strips. Maar zie waar ik nu sta. Als ik nu kinderen op scholen over THE 99 vertel, zeg ik altijd: je hoeft niet met een 10 af te studeren. En je hebt ook geen 10 nodig om naar de hemel te gaan.”

Rosan Hollak