Oudste kaart met Zuid-Nederland

In een losbladig zestiende-eeuws boek is een ontbrekend deel van de oudste gedrukte overzichtskaart van Nederland ontdekt. De ontdekking is gedaan door Marco van Egmond, conservator kaarten en atlassen van de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Samen met cartograaf Elger Heere heeft hij de ontdekking beschreven in het recentste nummer van Caert-thresoor, een tijdschrift voor de geschiedenis van de cartografie.

„Een antiquariaat in Breda bood ons ruim een jaar geleden een geïllustreerd exemplaar uit 1586 aan van Dese corte cronikel van Cornelius van Hoorn”, vertelt Van Egmond. De universiteitsbibliotheek had al een exemplaar van de kroniek in bezit, maar was mogelijk toch geïnteresseerd, omdat in het eigen exemplaar het laatste folioblad ontbreekt. „De antiquaar meldde ons ook dat juist op dat blad een kaart tussen de tekstregels en illustraties doorschemerde. Blijkbaar had de drukker van de kroniek, Hendrik I van Borculo, de keerzijde van een oude kaart als drukvel gebruikt en de kaart zelf afgeplakt.”

Toen de antiquaar het blad door een restaurator had laten losweken, kwam inderdaad een fragment van een topografische kaart tevoorschijn. Het gaat, zo meldt de cartouche in de rechterbovenhoek, om een houtsnede uit 1557 van Herman I van Borculo, Hendriks vader. De kaart is op het zuidoosten georiënteerd en strekt zich grofweg uit van Calais tot Trier in het zuiden en van Vlieland tot Marburg in het noorden. De belangrijkste steden hebben behalve een naam ook een getekend profiel. „We hebben ze nog niet uitgebreid bestudeerd, maar ze lijken de werkelijkheid weer te geven.”

De aanduiding ‘Spaensche vlote’ bij enkele afgebeelde schepen voor de huidige kust van België is volgens Van Egmond waarschijnlijk ook een verwijzing naar de werkelijkheid. „Het kan duiden op het vertrek van Karel V naar Spanje in 1556 of de komst van zijn opvolger Filips II een jaar eerder.”

Vergelijking met al bekende kaarten maakte duidelijk dat de kaart veel overeenkomsten heeft met drie fragmenten in de Groninger Archieven van een kaart van de Antwerpse uitgever Jan van Hoirne; die kaart stamt uit 1526 en is de oudste topografisch betrouwbare overzichtskaart van de Nederlanden. „De oriëntering en de uitsnede van het gebied zijn hetzelfde, de vermelde plaatsennamen vertonen een grote gelijkenis en op zee zijn op beide kaarten scheepstypen afgebeeld.” Met behulp van het programma MapAnalyst hebben Van Egmond en Heere vastgesteld dat de meetkundige en geodetische betrouwbaarheid van beide kaarten ook vrijwel hetzelfde is. „Dat leidt ons tot de conclusie dat Van Borculo de kaart van Van Hoirne heeft gekopieerd.”

De vondst maakt het daarom mogelijk de kaart van Van Hoirne aan te vullen. Van Egmond: „Op de fragmenten die in Groningen zijn bewaard zijn alleen de Noordelijke Nederlanden te zien. De Zuidelijke Nederlanden ontbraken tot nu toe. Waarschijnlijk was het oorspronkelijk een grote wandkaart van het gebied van de Noord- en Oostzee.”

Overigens heeft de Universiteitsbibliotheek het boek en de kaart uiteindelijk niet gekocht. „De vraagprijs was helaas te hoog.”