Kwaadaardige dwergen en bloeddorstige vleermuizen

Expo

Tala Madani: The Jinn

T/m 5 febr, SMBA, Amsterdam. www.smba.nl ****

Politieke spanningen in Iran liepen vorig jaar op toen ultraconservatieven enkele medewerkers van president Ahmadinejad beschuldigden van tovenarij, van het aanroepen van djinns – geesten. De president sprak alles tegen, vicepresident Rahimi vroeg zich boos af hoe mensen dat überhaupt voor zich zagen: een land regeren met tovenarij? Kun je met djinns satellieten de lucht in sturen?

Dat geeft een extra lading aan de tentoonstelling The Jinn van Tala Madani. Madani, zelf van Iraanse komaf, exposeert video’s en schilderingen waarin personages geplaagd worden door zwarte schaduwen, vermoord worden door kwaadaardige dwergen, aangevallen worden door bloeddorstige vleermuizen. In Arabische verhalen, inclusief de Koran, zijn djinns wezens die bezit kunnen nemen van mensen. Eén van haar inkttekeningen toont een nachtkastje met een fotootje dat grijparmen ontwikkelt en de man wurgt die in bed ligt te slapen.

Het zal geen fotootje van Madani zelf zijn geweest, want de kunstenaar laat zich niet fotograferen. Ze wil niet dat haar verschijning afleidt van haar kunst. Die krijgt voldoende belangstelling. Die populariteit dankt ze aan Lord Saatchi, een mecenas die onlangs nog in het nieuws kwam met een tirade tegen de hausse van neoconceptualisme. Hij beschuldigt kunstkopers ervan te veel te kijken naar het idee achter het werk, en niet naar het werk zelf.

Madani biedt inderdaad genoeg om naar te kijken. Zelfs in de kopieën, computerprints van schilderingen, blijft haar beeldtaal overeind: contrasten tussen zwart en wit, duister en licht, die elkaar in een strijdbaar evenwicht houden. Het mooist zijn haar brandende huizen. Terwijl al het materiële in vlammen opgaat, in rookpluimen door de ramen richting hemel verdwijnt, zie je over de aarde zwarte schaduwen wegkruipen.

Madani’s expositie maakt deel uit van het Project 1975, een langer lopend thema van het SMBA over de postkoloniale wereld. In 1975 werd Suriname onafhankelijk, maar veel Nederlandse en Europese kunst is naar de eigen ‘ismes’ blijven navelstaren – ook veel neoconceptualisten – alsof de rest van de wereld niet bestaat. Madani heeft een islamitische thematiek, Nederlandse opleiding, woonde in de VS. Haar cartooneske figuren maken al het griezelige acceptabel, net zoals beeldcultuur alle tragiek vervlakt. Het zijn mannelijke djinns, wat een feministische inslag verraadt. En het werk wint door de Iraanse politiek aan betekenis. Zo kunnen concepten over goed en kwaad vanuit een wereldperspectief ineens flink aan actualiteit winnen. Ja, concepten. Want ook zij wordt niet zelden onder het neoconceptualisme geschaard.

Sandra Smets