Zichtbaar plezier om de werkelijkheid een zetje te geven

Na het succes van de tv- serie over Bernhard volgt het gedramatiseerde leven van Beatrix. Een vrouw die lijdt onder haar plichtsbesef, in de visie van auteur Tomas Ross. Waar begint zijn fantasie?

Zou ze kijken? Of zou ze het al hebben gezien? Het is verleidelijk om te speculeren over het oordeel van koningin Beatrix over het vierdelige tv-drama Beatrix, Oranje onder vuur, dat vanavond begint.

Ze kreeg de laatste jaren al heel wat te verstouwen. Haar inkomen en politieke invloed werden bediscussieerd in de Tweede Kamer. Haar kapsel en tongval werden geparodieerd op tv. Haar familieleden werden veelvuldig nagespeeld in dramaproducties (zie inzet). Toch moet kijken naar de VPRO-serie voor de hoofdpersoon een vreemde gewaarwording zijn. Het is immers een serieuze poging om haar leven sinds 1960 te verbeelden. Het is fictie, maar de makers hebben geprobeerd de realiteit zo dicht mogelijk te benaderen. In de woorden van regisseur Pim van Hoeve: „Een dramatische interpretatie van historische gebeurtenissen”.

Dus wat zou Beatrix vinden van de twee actrices die haar spelen? Haar jonge versie, gespeeld door Mara van Vlijmen (32), is haar waarschijnlijk te sensueel. Niet alleen omdat ze als studente aan het defilé ontsnapt om in de achtertuin van Soestdijk met een vriendje te „vozen”, en een brandtrap beklimt voor een rendez-vous in zijn studentenbed. Het zit hem vooral in de ondeugende blik van Van Vlijmen, een blik die permanent dingen lijkt te beloven die ongepast zijn voor een aanstaand staatshoofd. Krachtig en zelfverzekerd is ze wel, bijvoorbeeld in haar afkeer van de streken van Bernhard.

Veel voorpubliciteit over de serie ging over de actrice die de oudere koningin verbeeldt, Willeke van Ammelrooy (67, zes jaar jonger dan Beatrix). Het origineel zal tevreden zijn over de waardigheid van de kopie. De gelijkenis is groot, al kwam daar wel wat zichtbaar boetseerwerk aan te pas. De fictieve versie is wellicht koppiger en tragischer dan de koningin zichzelf ziet, en zal naar haar smaak te vaak een sigaret of glas wijn in de hand hebben. Maar Van Ammelrooy speelt haar overtuigend; in de gesprekken met Willem-Alexander en Máxima en de premiers Kok, Lubbers en Balkenende is ze zeer geloofwaardig. Dat ze vertrouweling Lubbers toestaat haar schouders te masseren doet geen afbreuk aan die geloofwaardigheid.

Beatrix, Oranje onder vuur is gemaakt door dezelfde producent, regisseur en scenarioschrijver als Bernhard, Schavuit van Oranje, de goed ontvangen tv-serie uit 2010. Scenarist Tomas Ross was verbaasd over het succes van die serie. „We haalden soms twee miljoen kijkers. Zelf ben ik gefascineerd door Bernhard, maar ik had niet verwacht dat er zes jaar na zijn dood nog zoveel belangstelling voor hem zou zijn.”

Ross staat als auteur van misdaadverhalen bekend om faction: op feiten gebaseerde fictie. „Mensen zeggen wel eens tegen me: ik weet niet waar het ene stopt en het andere begint. Dat vind ik een compliment.” Wat is de optimale verhouding? „Alles moet voor 70 à 80 procent echt gebeurd zijn. De rest is aannemelijk op basis van speculatie.” Als voorbeeld van dat laatste noemt Ross de scène waarin Beatrix Máxima overhaalt haar vader niet aanwezig te laten zijn bij haar huwelijk met Willem-Alexander. Mocht Jorge Zorreguieta ooit in Argentinië in problemen komen door zijn verleden, dan kan hij terecht in Nederland, dat geen uitleveringsverdrag heeft met Argentinië. Máxima gaat akkoord.

Ross laat zich wel degelijk beperken door de werkelijkheid. Hij vergelijkt zijn aanpak met die van collega Ger Beukenkamp, die zich ook graag laat inspireren door het Koninklijk Huis. „Hij is van een andere school. Hij zegt: het is niet verifieerbaar dus ik mag alles als scenarioschrijver.” Zou het interessant zijn om de andere kant op te gaan, om de speculatie te weren en volledig betrouwbare fictie te maken? „Dan moet ik Cees Fasseur als co-auteur inschakelen. Dan wordt het zo suf, dat gaat niet.”

Op basis van onderzoek – onder meer gesprekken met oud-leden van de hofhouding – kozen de makers voor een heldere lijn in de serie. Door de snel verspringende tijdvakken heen klinkt steeds hun visie op het karakter en koningsschap van Beatrix. Ze schetsen een vrouw die lijdt onder haar plichtsbesef en niet in staat is dingen los te laten. Dat verwijt krijgt ze zowel van haar vader, die er volgens haar een puinhoop van heeft gemaakt, als van haar zoon, die al jaren vergeefs wacht op haar troonsafstand. Herwinnen en behouden van respect voor de monarchie ziet zij als haar levenstaak.

Steeds is er weer een nieuwe crisis die Beatrix doet besluiten dat het niet verstandig is om te stoppen. Volgens Ross was Beatrix van plan om in 2003, een jaar na het overlijden van Claus, af te treden. De affaires rond Mabel en Margarita gooiden roet in het eten. Ross: „Ze verloor de regie, en dat vindt ze vreselijk.”

De volgende voorgenomen overdracht, in 2010, werd doorkruist door de aanslag in Apeldoorn en ophef over de vakantiewoning in Mozambique. Na Apeldoorn zien we Beatrix op haar politiekst, in een woedende uitleg aan Willem-Alexander: „Dit land wordt bedreigd door wanbestuur en populisten. Dit land heeft al heel lang geen echte leider meer.”

Realistisch of niet, het aantrekkelijke van de faction van Ross en co schuilt in de opzettelijke afwijkingen van de feiten. In het zichtbare plezier van de makers om de werkelijkheid een zetje te geven. Bernhard legt aan Claus uit hoe je de Nederlanders voor je kunt winnen: „Je spreekt ze toe, Landgenoten...” Claus: „Landgenossen...” Bernhard: „Nee, landgenoten, zonder SS.” Je ziet Ross glimlachen achter zijn computer.

Of die opvallende keuze van de regisseur om het liedje Turn, turn, turn van The Byrds onder de titels te zetten. De lichte sfeer van sixties, zon en Californië, met een tekst gebaseerd op het boek Prediker, lijkt misplaatst maar werkt goed. Die muziek, tegelijk met authentieke foto’s, zegt: wat u gaat zien is fantasie. Fantasie die de werkelijkheid volgt en tart.

Beatrix, Oranje onder vuur. 4 delenNed. 1, 22.05 - 23.00 uur