XTC was niet bedoeld als geestverruimend middel

Komend jaar bestaat ecstasy honderd jaar. Of preciezer gezegd: op kerstavond 2012 kan gevierd worden dat honderd jaar geleden octrooi werd verkregen op de bereiding van de stof die later ecstasy genoemd zou worden. Of XTC, of MDMA. Van de geestverruimende werking was toen nog niets bekend, er was zelfs helemaal geen toepassing voor bedacht. Chemici van het bedrijf Merck in Darmstadt synthetiseerden de stof als intermediair in de productie van methylhydrastinine. Ze namen aan dat die, net als het al bestaande Hydrastinine, een gunstige werking zou hebben op de bloedstolling.

Merck was een onderneming die al eeuwen kruiden, plantenextracten en min of meer gezuiverde alkaloïden uit planten verkocht. Toen rond 1865 dankzij de invoering van het valentiebegrip (‘hoeveel bindingsmogelijkheden heeft een atoom?’) snel meer inzicht ontstond in de structuur van ingewikkelde organische verbindingen werd het mogelijk om bekende werkzame plantenpreparaten om te zetten in nog werkzamer producten: moderne medicijnen. Aspirine van Bayer is een voorbeeld. Dat werd bereid door een kleine chemische verandering van het salicylzuur dat uit wilgenbast of moerasspirea is te winnen. Rond 1890 stapte Merck ook over op een dergelijke medicijnproductie. Zo raakte het in concurrentie met Bayer.

In 1912 probeerde Merck, uitgaande van de plantaardige olie safrol, een syntheseroute te vinden voor de productie van methylhydrastinine dat het octrooi van Bayer/Elberfeld op Hydrastinine zou omzeilen. Op die route lag het MDMA, dat als zodanig geen toepassing kreeg. De geschiedenis is door onderzoekers van Merck zelf beschreven in het tijdschrift Addiction (2006), vooral om het fabeltje te weerleggen dat Merck met MDMA een anorectic drug, een eetlustremmer, op de markt had willen brengen. Daarvan is nooit sprake geweest schrijven Roland W. Freudenmann c.s.

Pas in 1927 werd MDMA voor het eerst farmacologisch getest, maar er was nog geen enkele aandacht voor de geestverruimende werking, menen de historici. Of het waar is valt te bezien; in 1935 was het opwekkend effect van amfetamine (‘speed’), waar MDMA sterk op lijkt, al goed beschreven. Er bleek een enorme belangstelling voor te zijn en amfetaminen zijn tijdens de oorlog veel gebruikt om oververmoeide militairen alert te houden. Hoe het zij: rond 1955 blijkt het Amerikaanse leger de werking van MDMA wél te kennen; het werd in geheim onderzoek bestudeerd.

Begin jaren zeventig gaan psychiaters en psychotherapeuten het voor hun sessies toepassen omdat MDMA remmingen en zelfkritiek onderdrukt. Vast staat dat MDMA al in 1970 in Chicago ‘op straat’ gebruikt werd.

De aanduiding ‘ecstasy’ zou pas in 1984 in Californië opduiken.

Karel Knip

    • Karel Knip