Het politieke jaar 2011: miljardenbezuinigingen + eurocrisis = vrij stabiele gedoogconstructie

Premier Mark Rutte met links gedoogpartner Geert Wilders en rechts coalitiepartner Maxime Verhagen. Foto NRC / Roel Rozenburg

Terwijl in Europa de schuldencrisis voortwoedde, kregen in eigen land achttien miljard aan bezuinigingen steeds meer vorm. 2011 was een politiek bewogen jaar.

Hoewel de problemen in de eurozone dit jaar veel aandacht opeisten, werd ook het huishoudboekje niet het oog verloren. Het kabinet-Rutte snijdt de komende jaren onder meer in onderwijs (langstudeerdersboete, passend onderwijs), cultuur (btw-verhoging), zorg (pgb), re-integratie (sociale werkplaatsen), rechtspraak (verhoging griffierechten) en natuur (EHS en decentralisatieakkoord) om de begroting op orde te krijgen. Ondanks deze ingrepen, bleef grote maatschappelijke weerstand uit.

Maar wat zal 2012 brengen? Zeker is dat het een politiek en economisch zwaar jaar gaat worden, waarin het kabinet opnieuw op zoek moet naar miljardenbezuinigingen.

We blikken terug op 2011 en een klein beetje vooruit met Herman Staal, de chef van de politieke redactie van NRC Handelsblad.

Hoe heeft het kabinet zich het afgelopen jaar staande gehouden?

Hoewel je het gevoel hebt dat er veel gedoe is geweest, valt het allemaal erg mee. Het kabinet is het afgelopen jaar vrij soepel doorgekomen. Er zijn geen crisisberaden geweest in het Torentje, voor zover wij weten. Binnen het CDA heeft het wel wat gerommeld, bijvoorbeeld over de zaak rond Mauro. Maar dit was een interne partijaangelegenheid. Europa is dit jaar een belangrijk thema geworden. Het kabinet heeft op dit punt meer moeite moeten doen om steun te verwerven.

Ook de politietrainingsmissie naar Kunduz vormde een belangrijke beslissing, waarbij het kabinet onder druk van GroenLinks uiteindelijk verder is gegaan dan ze wilde. Toch heeft GroenLinks dat nooit goed kunnen verkopen aan haar achterban. Het is Sap enkel op kritiek komen te staan.

‘PvdA weet invloedrijke rol niet te verzilveren’

De PvdA heeft een belangrijke positie op het Europadossier. De steun van de PvdA is cruciaal voor het kabinet om een Kamermeerderheid te behalen. Toch wist die partij zijn rol niet te verzilveren. Ze hebben weinig binnen weten te halen en hebben het kabinet nooit echt moeilijk gemaakt. Wellicht krijgen ze die mogelijkheid nog. Dat wordt een belangrijke uitdaging voor de PvdA komend jaar, om op dit dossier slimmer en effectiever te opereren.

Welke ministers zijn in de problemen gekomen?

Gerd Leers is een paar keer in de moeilijkheden gekomen. Dat ging om zijn positie ten opzichte van Wilders. Of hij wel onafhankelijk opereerde. Ook de kwestie rond de verblijfsvergunning voor Mauro bracht hem in een lastig parket. Daarnaast was het natuurlijk niet handig van Hillen om de missie in Kunduz een militaire missie te noemen. Ook Rosenthal heeft moeite om het buitenlands beleid goed te verdedigen in de Kamer en zijn departement achter zich te krijgen.

Hoe staat het huishoudboekje ervoor? Worden gemaakte beloftes ingelost?

Grosso modo ligt het kabinet redelijk op schema met de gepresenteerde plannen. Veel wetgeving is in gang gezet. Communicatief is dit kabinet bijzonder actief bezig geweest. Misschien wel iets te. Veel maatregelen gingen met nodige publiciteit gepaard. Maar als je er zó op tamboereert, moet je het natuurlijk ook waarmaken. Anders kan het terugslaan op het kabinet. En op het gebied van asiel en integratie moet bijvoorbeeld nog maar blijken of aanscherping mogelijk is, zoals Leers wil, of dat door Europese wet- en regelgeving wordt tegengehouden.

RTL Nieuws controleert de belangrijkste 60 beloftes van het kabinet. Klik op de afbeelding om naar Ruttes rapport te gaan.RTL Nieuws controleert de belangrijkste 60 beloftes van het kabinet. Klik op de afbeelding om naar Ruttes rapport te gaan.

‘Met de begrotingsregels wordt niet gemarchandeerd’

In het gedoog- en regeerakkoord is afgesproken dat het kabinet bij tegenvallers alleen aanvullende maatregelen neemt wanneer het begrotingstekort meer dan een vol procentpunt lager uit zou vallen dan de -2,7 procent bbp die voor 2012 in de boeken staat.

Als ze één procent uit de pas lopen zijn extra bezuinigingen noodzakelijk. En het staat vast dat dat gaat gebeuren. Dat betekent dus: in het voorjaar het regeerakkoord openbreken en over miljardenbezuinigingen onderhandelen. Het kabinet geeft de hoogste prioriteit aan het op orde brengen van de overheidsfinanciën en het herstellen van het consumentenvertrouwen. Met de begrotingsregels wordt dus niet gemarchandeerd. De begrotingsregels schrijven voor dat het kabinet maatregelen moet nemen om het beoogde saldo aan het eind van de kabinetsperiode weer ‘in zicht te krijgen’. Wilders speculeerde onlangs op minder bezuinigingen, maar de kans is klein dat de VVD en CDA daarin meegaan. Zij hebben immers het op orde brengen van de overheidsfinanciën tot de belangrijkste doelstelling van dit kabinet uitgeroepen.

De oppositie pleit voor hervormingen die op lange termijn effect hebben, zoals aanpassingen van de hypotheekrenteaftrek, de AOW, de WW en het ontslagrecht. De coalitie zal waarschijnlijk zoeken naar een mix van bezuinigingen. Dat betekent dus snijden in diverse regelingen, zoals de AOW, de eigen bijdrages in de zorg, de ww-duur en ontwikkelingssamenwerking, met name dat laatste is een gevoelig punt voor het CDA. Dat er ook iets aan de hypotheekrenteaftrek gaat veranderen is niet ondenkbaar.

Wat zijn de verwachtingen aan de kant van de oppositie voor 2012? Gaat Cohen het bijvoorbeeld overleven?

Bij Cohen is het van belang hoe Spekman het als partijvoorzitter gaat doen en hoe de samenwerking uitpakt. Spekman is uitgesproken voorstander van een open lijsttrekkersverkiezing. Als dat plan doorgaat kan het spannend worden bij de PvdA. Maar dat gaat, als het kabinet de rit uitzit, pas spelen in de loop van 2014.

Twee oppositiepartijen die relatief weinig binnen weten te halen zijn D66 en SP. Hun stem is voor de regering overbodig, maar ze staan hoog in de peilingen en hebben bovendien politieke leiders die het goed doen. Het zijn juist de PvdA en GroenLinks, die invloed kunnen uitoefenen, die veel kritiek krijgen en successen niet weten uit te leggen. - Herman Staal, chef politieke redactie NRC