Een gotisch Europa – bouw de EU buitenom

De Europese Unie is gebouwd als een gotische kathedraal. Als de bouwers niet meer de hoogte in kunnen, construeren ze steunberen, beschrijven Jacques Keller-Noëllet en Luuk van Middelaar.

Europa sloeg aan het eind van een woelig jaar een onverwacht pad in om de schuldencrisis het hoofd te bieden. Bij de jongste top, die vooral zal worden herinnerd vanwege het spectaculaire zelfisolement van het Verenigd Koninkrijk, koos de Europese Unie ook een nieuwe stijlvorm. Deze zal nader gestalte krijgen in de eerste weken van 2012. Het begrotingspact waartoe de 26 overige landen besloten, is door sommigen begroet als een ‘nieuw fundament’ voor de Unie. Voor anderen is alleen maar sprake van het optrekken van een ‘façade’.

Laten we, om de zaak scherper te krijgen, deze architectonische beeldspraak eens uitwerken en dit moment in Europa – dat altijd een mengeling is geweest van bouwen en overtuigen – bezien in het licht van een gotische kathedraal. Niet alleen baseert het economische en sociale Europa zich steeds meer op het Duits-Rijnlandse model, maar – net als de gotische kunst in haar tijd – Europa is ook in toenemende mate genoodzaakt zijn toevlucht te nemen tot vernieuwende bouwmethodes.

Op de Europese Raad van staatshoofden en regeringsleiders van 9 december heeft Groot-Brittannië, zijn eilandlogica nog verder doordrijvend, gebruikgemaakt van het unanimiteitsbeginsel en de chantagemogelijkheden die dit biedt om de Europese partners te verplichten hun heil te zoeken buiten de Europese verdragen. Premier Cameron wilde zo de financiële belangen van de Londense City veiligstellen. Het was daarom alsof de handelaren en geldwisselaars, in plaats van zelf uit de tempel te worden gedreven, er ditmaal de gelovigen uit verjaagden!

De Britse handelwijze verhinderde dat de Europese Unie de bouwmethode kon bezigen die zij in vergelijkbare gevallen koos – binnen in de kathedraal aparte kapelletjes bouwen voor ijverige lidstaten die een strenger geloof belijden en in het belang van de gemeenschap nog meer goed werk willen doen (euroland, Schengen en andere vormen van versterkte samenwerking).

Omdat zij vanwege het Britse veto het verdrag niet konden gebruiken, restte de zeventien landen van de eurozone en hun volgelingen niets anders dan hun besluiten – een ‘schuldenrem’ in ieders Grondwet, afspraken over begrotingsdiscipline en economisch beleid – onder te brengen in een apart verdrag, dus buiten het Verdrag van Lissabon. Om even door te gaan met de architectonische beeldspraak: de staatshoofden en regeringsleiders, niet langer in staat om de boel aan te passen binnen in de kathedraal en hier en daar te stutten, bouwden verder aan de buitenkant.

Het was precies zoals de bouwmeesters uit de gotiek. Zij werden gefrustreerd in hun ambitie om het schip van de kathedralen die ze bouwden steeds hoger te maken. Daarom vonden ze de steunbeer uit. Dit was een constructie die eigenlijk niet bij het gebouw hoorde, maar het bouwwerk wel steviger, lichter en hoger maakte dan de zware muren uit de Romaanse tijd deden.

Aan welke voorwaarden dient deze belangrijke architectonische vernieuwing te voldoen om volledig tot haar recht te komen? Aan twee belangrijke eisen. Om zijn functie te kunnen vervullen, moet de steunbeer enerzijds uiteraard contact hebben met de muur van de kathedraal, dat wil zeggen één geheel met haar vormen. De luchtboog regelt dit. Anderzijds, om redenen van harmonie en samenhang, moeten de steunbeer en de luchtboog gemaakt zijn van hetzelfde materiaal en zijn gebouwd in dezelfde stijl als het hoofdgebouw. Als we dit vertalen naar de nieuwe plannen voor de EU, waarover wordt gesproken, hebben die architectonische principes maar één betekenis.

Ten eerste moet het beoogde verdrag duidelijk een verlengstuk zijn van de bestaande verdragen en er een samenhangend geheel mee vormen. Ten tweede moet het nieuwe verdrag de geest en de bouwwijze van het gemeenschapsgebouw, zoals dat zich tot nu toe heeft ontwikkeld, respecteren. Elke andere benadering zou leiden tot een mengelmoes van genres en tot een barokke constructie die het einde zou betekenen van een uniek en coherent avontuur dat zestig jaar geleden is begonnen.

De gotische bouwkunst is gebaseerd op symmetrie en de juiste verdeling van krachten. Tegenover de steunbeer van de begrotingsdiscipline moet symmetrisch een tegenwicht wordt geplaatst, gericht op groei, om de pijnlijke krimpeffecten van de noodzakelijke financiële strengheid te compenseren en de burgers hoop te bieden. Op deze manier, stevig geflankeerd door twee externe steunberen – die toch nauw verbonden zijn met het centrale schip dat de EU en haar instellingen vertegenwoordigt – kan Europa zijn ambities verder verwezenlijken...

Jacques Keller-Noëllet is voormalig plaatsvervangend directeur-generaal van de Raad van de Europese Unie. Luuk van Middelaar is filosoof, oud-columnist van NRC Handelsblad en auteur van De passage naar Europa, Geschiedenis van een begin (Historische Uitgeverij; vierde druk 2011).

    • Luuk van Middelaar