Crisis stelt verhouding kabinet en DNB op de proef

Klaas Knot vertegenwoordigt De Nederlandsche Bank in het bestuur van de Europese Centrale Bank. De relatie tussen Den Haag en de bank is sterk verbeterd. Deel 3: Het kabinet kiest voor een nieuwe Europa-koers terwijl de crisis dichterbij komt.

Den Haag : 14 oktober 2010 Premier Rutte. foto © RVD/Kouwenhoven en Rozenburg

Klaas Knot voelt zich op 20 juli 2011 als een vis in het water. Hij is in Frankfurt am Main, op de 36-ste verdieping van het gebouw van de Europese Centrale Bank. Het is zijn tweede bestuursvergadering bij de ECB. Bij de eerste keer, op 6 juli, had Knot gelijk in mogen stemmen met een renteverhoging van 0,25 procent, gegeven de wankele situatie in Europa een omstreden besluit. Ook nu gaat het ergens over. De centrale bankiers discussiëren heftig over het plan van bondskanselier Merkel en president Sarkozy om banken mee te laten betalen aan euroreddingen.

Voor de op 1 juli als president van De Nederlandsche Bank aangetreden Knot is de bestuurskamer van de bank in Frankfurt een ‘monetair Walhalla’. Op zijn gemak zit Knot aan de ronde tafel. De presidenten zitten op alfabetische volgorde en dus belandt Knot tussen de Ier Honohan en de Sloveen Kranjec. Hoe anders had hij zich een maand eerder nog gevoeld. Als plaatsvervangend thesaurier-generaal had Knot, tegen zijn economische reflexen in, de politieke lijn van het kabinet moeten steunen. In een van de vergaderzalen van de Tweede Kamer had hij, gezeten naast minister Jan Kees de Jager, aangehoord hoe de bewindsman verdedigde dat banken moesten meebetalen aan de Griekse redding. Onverstandig, vond Knot toen al: banken mee laten betalen is prima, maar praat er van tevoren niet over, doe het gewoon. Maar dat mocht hij toen niet hardop zeggen. Nu wel.

De centrale bankiers in Frankfurt zijn het eens. Politici riskeren een soort bankrun als financiële instellingen moeten meebetalen aan reddingen: banken zullen hun staatsobligaties uit alle probleemlanden massaal dumpen om te voorkomen dat ze later gedwongen worden ze af te schrijven.

De top van 21 juli wordt een flop, voor Europa en voor de Nederlandse premier Rutte. Waar Knot met gemak de materie beheerst, stuntelt Rutte. Hij houdt de vergadering uren op doordat hij netto en bruto bedragen verwart. Tijdens de persconferentie haalt hij miljarden door elkaar. Knot doorstaat zijn eerste eurocrisisproef. Rutte moet niet alleen zijn dossierkennis verbeteren, hij moet ook zijn gezag als leider in crisistijd herstellen.

Politici drijven in Brussel hun zin door en vragen banken 21 procent af te schrijven op hun Griekse schuldpapier. Overheden moeten tientallen miljarden aan lokkertjes betalen om banken te overtuigen de Griekse obligaties kwijt te schelden. De ECB heeft een buffer van 35 miljard euro bedongen om mogelijke verliezen bij banken op te vangen.

De top leidt tot een kettingreactie van negatieve gebeurtenissen. Normaal gesproken is de zomer een rustige periode op de beurzen, maar in juli en augustus dalen de Europese aandelenmarkten schoksgewijs. Tegelijkertijd loopt de spanning op de obligatiemarkt met de dag op. Aan het eind van de zomer zijn de Italiaanse en Spaanse rentes naar onhoudbare niveaus gestegen. Net als na de val van Lehman Brothers in september 2008 wantrouwen banken elkaar. De eurocrisis lijkt onbeheersbaar.

Mark Rutte en zijn ministers zien in Den Haag dat de gekozen weg niet het gewenste resultaat geeft. In Brussel is Nederland speelbal van Frans-Duitse belangen. De keuze om Duitsland rechts in te halen in de hoop zo het eigenbelang te waarborgen, is weinig succesvol gebleken.

In Nederland krijgt het kabinet de volle laag van de PVV. Het kabinet moet ophouden belastinggeld te verkwisten aan futiele reddingsoperaties, vindt PVV-leider Wilders. Het kabinet moet van Wilders minder aan Europa doen. Tegelijkertijd krijgen Rutte en De Jager kritiek van de belangrijkste lobbyclub van Nederland: werkgeversvereniging VNO-NCW. Voorman Wientjes wil dat het kabinet Europa serieus neemt. Want Europa is belangrijk voor Nederland en Nederlandse bedrijven.

Vice-premier Maxime Verhagen (CDA) heeft het zomerreces gebruikt om na te denken over de Europakoers van zijn partij. Hij vindt dat er een einde moet komen aan het doormodderen en maakt een afspraak met zijn partijgenoot Jan Kees de Jager. De minister van Financiën staat de harde IMF-aanpak voor om landen met extreme begrotingstekorten weer op het rechte spoor te krijgen.

Verhagen pleit ook voor een eigen Europese aanpak. Lees: een Europese begrotingsinstituut. Ondanks enig wantrouwen bij met name De Jager wordt besloten de kaarten op de Europese Commissie te zetten. Weg van het Europa van de grote lidstaten. Tegelijkertijd komt ook Rutte in het Torentje tot de conclusie dat Nederland helderder moet zijn in wat het precies wil van Europa. Er wordt weer gezocht naar de vertrouwde middenopstelling. Nederland als de trait d’union tussen Duitsland en Frankrijk, èn tussen Europa en Groot-Brittannië.

Het CDA besluit half augustus, de dag dat de Kamer terugkomt van reces om de top van 21 juli te bespreken, het nieuwe euro-geluid te claimen. In een interview in de Volkskrant roept fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma op tot „een Europese begrotingsautoriteit” die sancties moet kunnen treffen als een land zich niet aan de afspraken houdt. Het CDA doet het voorkomen dat het de christen-democraten zijn die het kabinet op een andere, pro-Europese koers zetten. Rutte gunt het zijn coalitiegenoten, het CDA worstelt al sinds de verkiezingen met extreem lage peilingen en interne problemen. Als dit de CDA’ers helpt een wat stabielere partij te worden, heeft de premier het er best voor over – bij wijze van investering in zijn kabinet.

Tijdens het debat over de top heeft de Kamer meer oog voor de vermeende rekenfout die Rutte op 21 juli maakte bij de uitleg van het akkoord dan voor de inhoud van de plannen. Toch wordt er een belangrijke motie ingediend. De Kamerleden Alexander Pechtold (D66) en Ineke van Gent (GroenLinks) vragen het kabinet om zijn visie te geven op de toekomst van de Europese Economische Monetaire Unie. Die motie grijpt het kabinet aan om een kleine maand later de draai te maken.

Sinds half augustus komt in de Blauwe Zaal op Algemene Zaken namelijk de regiegroep Europa bijeen. In de zaal met aan de muur geschilderde portretten van de naoorlogse ministers-presidenten komen Rutte, Verhagen, De Jager, staatssecretaris Ben Knapen (Europese Zaken) en – nadat De Telegraaf melding maakte van het overleg – ook Henk Kamp (Sociale Zaken), met hun ambtenaren bijeen om over de crisis te praten. Ook Knot is lid van deze groep.

En hoewel hij in Frankfurt een koers bepleit die soms diametraal tegenover die van het kabinet staat, is de centralebankier een graag geziene gast. De discussie is open. Knot schendt het geheim van de beraadslaging binnen het bestuur van de ECB niet, maar is wel bereid om – tot verbazing van de ambtenaren die de verstoorde verhoudingen met DNB onder Wellink gewend waren – de besluiten openhartig toe te lichten.

Ook in de Blauwe Zaal laat Knot zich niet onbetuigd. Het kabinet zoekt naar een nieuwe euro-koers en Knot denkt graag mee, maar zegt duidelijk wat de grenzen zijn die DNB economisch verantwoord vindt. Dat betekent: wel strenge sancties en een beter bestuur van de eurolanden, maar geen vertrek van landen uit het eurogebied. En wie pleit voor de terugkeer van de gulden moet ook de moed hebben om te vertellen wat de kosten zijn van het uiteenvallen van de eurozone.

De discussies leiden uiteindelijk tot de Europabrief, die het kabinet na lang wikken en wegen op 7 september naar de Tweede Kamer stuurt. De brief is in overleg met de PvdA tot stand gekomen, omdat de oppositiepartij belangrijk is voor de meerderheid in de Kamer op dit terrein. Kamerlid Ronald Plasterk (PvdA) wordt regelmatig bijgepraat door De Jager en Rutte. Plasterk oefent langs die weg invloed uit; ze houden rekening met wat de PvdA wil. Het kabinet moet ook wel, want op de PVV hoeven Mark Rutte cum suis op het gebied van Europa niet te rekenen.

De enige afspraak die VVD en CDA met de PVV hebben, is dat de gedoogpartner geen motie van wantrouwen steunt tegen het Europabeleid.

Algemene Zaken heeft lang gezocht naar het juiste moment voor de Europabrief: niet midden in de zomer en ruim genoeg voor een nieuwe top om langzaam te kunnen ‘landen’ bij de andere lidstaten en de commissie. Om de brief kracht bij te zetten en internationaal aandacht te geven, publiceren De Jager en Rutte een dag later een gecondenseerde versie van de brief in de Financial Times. Er is echter een opmerkelijk verschil tussen de Kamerbrief en de krantenbrief. Over eurozondaren schrijven premier Rutte en minister De Jager in de Britse zakenkrant: „Bij wijze van ultieme sanctie moeten landen in de toekomst gedwongen kunnen worden de euro te verlaten.” In de brief aan de Kamer was dit dreigement aanzienlijk omzichtiger geformuleerd. Eurolanden die systematisch weigeren hun begroting op orde te brengen „kunnen ervoor kiezen gebruik te maken van de mogelijkheid uit de eurozone te treden. Om deel uit te blijven maken van de monetaire unie zullen de lidstaten de gemaakte afspraken volledig moeten nakomen.” De aanscherping van de tekst was nodig omdat de Financial Times het stuk anders niet had afgedrukt.

Knot baalt, de zin leidt af van waar het werkelijk om moet gaan: strengere regels en sancties voor wie het europact schendt. Juist nu de eurocrisis verder verwijderd lijkt van een oplossing dan ooit tevoren, gaat de nadruk weer uit naar het uittreden uit de euro. Opmerkelijk genoeg ziet gedoogpartner PVV de omstreden zin over het hoofd. In plaats van enthousiast de harde koers te omarmen, haalt Wilders uit naar het „eurofiele kabinet” dat volgens hem vooral geld wil sturen aan „knoflook-landen”. De euro is volgens Wilders mislukt en de noodmaatregelen staan gelijk aan geld gooien in een bodemloze put. Ook binnen het kabinet is er discussie over de zin. De VVD’ers zijn tevreden, die wilden toch al harder inzetten dan het CDA. Maar het CDA heeft er moeite mee.

Het kost Rutte en De Jager enige weken om de internationale leiders ervan te overtuigen dat Nederland meer wil dan landen uit de euro kunnen gooien. Op de eurotop in oktober wordt uiteindelijk een deel van de Nederlandse wensen gehonoreerd: strenge sancties en een stevige onafhankelijke eurocommissaris die de begrotingen in de gaten gaat houden.

Begin november, vlak na weer een eurotop, geeft Klaas Knot een van zijn eerste grote persconferenties. Bij de presentatie van het halfjaarlijkse Overzicht Financiële Stabiliteit van De Nederlandsche Bank begint Knot over de houdbaarheid van de hypotheekrenteaftrek. De DNB-president, dan vier maanden in functie, vindt dat regering snel maatregelen moet nemen om de aftrek van de hypotheekrente te beperken. De grote hypotheekschuld van Nederlandse huishoudens vormt volgens Knot de belangrijkste binnenlandse bedreiging voor het financiële systeem. Een ‘klassieker’ van De Nederlandsche Bank, die al jaren hamert op het terugdringen van de private schulden, maar Knot presenteert het directer dan zijn voorganger Nout Wellink en met meer flair.

De waarschuwing wordt door alle kranten uitgebreid overgenomen en Knot mag voor de camera’s van het NOS Journaal en RTL uitleggen wat hij bedoelt. Saillant detail: Nout Wellink delegeerde de presentaties van Overzicht Financiële Stabiliteit aan Lex Hoogduin om hem te helpen een publiek gezicht te krijgen. Wat Hoogduin in twee jaar amper lukte, bereikt Knot door in een keer de knuppel in het hoenderhok te gooien.

Knots pleidooi markeert de onafhankelijkheid van DNB en haar president. Knot mag dan wel benoemd zijn door het kabinet-Rutte, dit betekent niet dat hij onwelgevallige meningen achterwege laat. Hij is geen ‘Paladijn aan het Frederiksplein’. Den Haag was, conform de nieuwe verhoudingen, wel vooraf op de hoogte gebracht van de geplande aanval op de hypotheekrenteaftrek. En geheel volgens verwachting haast Den Haag zich daarna uit te leggen dat aan dit heilige huisje absoluut niet wordt getornd.

De vraag is hoe houdbaar die opstelling zal zijn. Een maand na Knots provocerende opmerkingen over de hypotheekrenteaftrek komt het Centraal Planbureau met slecht nieuws: het tekort op de rijksbegroting voor 2012 zal meer dan een vol procentpunt tegenvallen ten opzichte van de ramingen. En dat betekent volgens de eigen regels van het kabinet: extra bezuinigen. Ineens zijn de opmerkingen van Knot, en – niet geheel toevallig – AFM-baas Ronald Gerritse over de hypotheekrente niet meer zo vrijblijvend.

Het CDA begint direct te schuiven, een batterij partijprominenten suggereert dat er best iets aan de aftrek kan gebeuren. PVV-leider Wilders twittert „HANDEN AF VAN HYPOTHEEKRENTE AFTREK!!!” en de VVD schaart zich rap achter de gedoogpartner.

Eén ding is duidelijk: de eurocrisis is nog lang niet voorbij. De onrust op financiële markten is niet gesust en Nederland belandt weer in een recessie. De economische neergang zal de druk binnen de coalitie verhogen, maar ook op de net weer herstelde relatie tussen DNB en het kabinet: de belangen van centrale bankiers en politici lopen niet altijd parallel.

Nog geen half jaar na de eerste werkdag van Klaas Knot bij DNB, amper drie maanden na de ommezwaai van het kabinet over Europa, zijn de nieuwe verhoudingen nog niet echt getest. Dat gebeurt als de discussie niet meer over Europa gaat, maar over Nederland. Niet meer abstract en ver weg, maar heel concreet: op wie en wat gaan we bezuinigen?