'Crisis maakt democratie steeds irrelevanter'

De financiële crisis zal het kapitalisme gemener en sterker maken, verwacht de Sloveense filosoof Slavoj Zizek, die zichzelf typeert als vulgaire fascist. Waarom? Hij spiegelt communisme voor als alternatief voor kapitalisme.

Nederland, Amsterdam, 27-11-2011 Slavoj Zizek (Ljubljana, 21 maart 1949) is een Sloveense marxistische socioloog, filosoof, psychoanalyticus en cultuurcriticus. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2011

‘Schrijf dit maar op: we dachten met een vulgaire fascist te maken te hebben, maar hij bleek veel erger,” zegt Slavoj Zizek terwijl hij breed achterover leunt in de chique bibliotheek van het Ambassade hotel in Amsterdam. De Sloveense filosoof is hier om zijn voorlaatste, in 2009 verschenen boek First as Tragedy, then as Farce te promoten, dat onlangs in het Nederlands is vertaald. Of dat rijkelijk laat is? Nee, helemaal niet: het boek is griezelig actueel. Nog voordat er sprake was van de Occupy-beweging, van de demonstrant als Time’s persoon van het jaar, nog voordat weldenkende mensen het liberaal kapitalistische systeem ter discussie stelden, schreef Zizek een boek over de destructieve krachten van het kapitalisme en de noodzakelijke omwenteling van sociale verhoudingen.

Dat hij zichzelf typeert als vulgaire fascist, hangt samen met zijn voorliefde voor politiek incorrecte uitspraken. Een beroemd voorbeeld is het YouTube-filmpje waarin hij in twee minuten uitlegt waarom liefde kwaadaardig is. Of zijn vaak herhaalde analyse van de impliciete antisemitische boodschap in The Sound of Music. Maar ‘turbodenker’ Zizek interviewen is als proberen te kytesurfen in een orkaan.

Wie hem vraagt waarom hij zo graag shockeert, wordt onherroepelijk meegezogen in de wervelwind: van The Sound of Music naar de laatste twee afleveringen van 24 en de vulgariteit van het menselijke bestaan, om via de rok van de pr-dame van de uitgeverij te belanden in een monoloog over Japanse schoolmeisjes, en dan uit te komen bij zijn opvatting dat echte vriendschap met een jood betekent dat je antisemitische grappen met hem kan maken, en dat daarom het politiek correcte denken antisemitisme in stand houdt.

Het zijn dit soort even briljante als onnavolgbare associaties, waarom de Sloveense filosoof berucht is. En waaraan hij zijn populariteit voor een groot deel te danken heeft. Zizek – ook wel de Elvis van de cultuurfilosofie genoemd – werd de afgelopen jaren een hit op YouTube: een gestage stroom lezingen, interviews en openbare optredens bezorgde hem een cultstatus onder een miljoenenpubliek op internet.

De kritiek op zijn werk is er niet minder om. Zijn pogingen om het communisme in ere te herstellen kunnen op veel hoongelach van collega’s rekenen. Hij wordt radicaal links genoemd, maar kan dan ook iedereen verbazen met een pleidooi voor een terugkeer van christelijke waarden. Op één omschrijving die zijn vijanden hem geven is hij trots: The Joker uit Batman. Een gevaarlijke clown die erop uit is om de samenleving te ontregelen, ten einde de fundamentele zwakheden van de mens bloot te leggen. Zijn radicale boodschap: het Westen verkeert in een hopeloze economische, politieke en ideologische situatie en alleen een geherdefinieerd communisme kan ons nog redden van de ondergang.

Moeten we ons echt zoveel zorgen maken, ook wij in ons welvarende Nederland?

„Ik denk van wel, want we leven in een tijd waarin het Westen moedwillig de ogen sluit voor de catastrofes die op ons afkomen. Bijna niemand durft die conclusie te trekken, want de meesten van ons geloven in het beste systeem ooit te leven: de kapitalistische democratie met elementen van de verzorgingsstaat. Dat is pure ideologie, die direct scheurtjes vertoont als je lastige vragen gaat stellen.”

Zoals?

„Een van mijn favoriete vragen is: zijn er problemen die het huidige, zogenaamd perfecte, systeem niet kan oplossen? Die zijn er overduidelijk. Neem de ecologische crisis. Is het jullie ook opgevallen hoe op klimaattoppen steeds niks wezenlijks gebeurt? De wereld is op dit moment simpelweg niet in staat maatregelen te nemen om een ecologische ramp te voorkomen. Of neem de biotechnologische revolutie. Fukuyama (de filosoof die voorspelde dat alle samenlevingen uiteindelijk naar een westers democratisch model zullen groeien, red.) zei geen Fukuyamist meer te zijn wegens de vragen die de biogenetica oproept. Komt er een klassenmaatschappij gebaseerd op genen? Wat als de levensverwachting in het Westen dramatisch stijgt? Al deze vragen zijn zo groot, dat je ze niet kunt overlaten aan overheden die alleen de korte termijn overzien, laat staan aan de vrije markt. Eigenlijk moet je concluderen dat het Westen geen geloofwaardige oplossing heeft voor de economische crisis. Sterker nog, die crisis maakt de democratie irrelevanter.”

Zoals in Griekenland en Italië, waar nu technocraten aan de macht zijn gekomen zonder verkiezingen?

„Ja. Daar zeggen ze in feite: we zitten nu diep in de shit, dus laat die politiek maar zitten, we hebben bankiers en economische experts nodig. Naïef gezegd: ik vertrouw die experts niet. Fuck them, zij bráchten ons die crisis. Waar waren ze drie, vier jaar geleden? Het is niet alsof niemand die crisis zag aankomen.”

Berlusconi werd in Italië keer op keer democratisch verkozen. Geen succes. Nu zijn de experts aan de macht. Maar die vertrouwt u ook niet.

„Dat zeg ik toch: we hebben een probleem. Maar we kunnen niettemin de echte intellectuele arbeid verrichten: diep nadenken over onze vooronderstellingen. Als economen bijvoorbeeld steeds dezelfde fouten maken, moet je onderzoeken hoe dat komt. Wat waren de ideologische vooronderstellingen die ze klakkeloos volgden, onder het motto: ‘ik heb geen mening, economie is wetenschap’?

„Ik zal een voorbeeld geven. In de jaren negentig was er een enorme crisis in Zuid-Oost- Azië. De regeringen grepen bruut in bij de banken. Waarop de experts van The Economist schreven: regulering werkt niet, dit is socialistische gekte, dit wordt een fiasco, blablabla. Maar sorry hoor, het werd een doorslaand succes. Hetzelfde zie je nu gebeuren in China. Dat heeft een vorm van kapitalisme uitgevonden die veel effectiever is dan het onze, en die perfect werkt onder een autoritair regime. Ik zeg niet: volg het Chinese model – mijn god, nee! Maar liberaal democraten zouden zich nu toch echt zorgen moeten gaan maken. Zelfs jullie, in jullie gelukkige eilandje Nederland.”

Maar hoe weet u zo zeker dat dit een systeemcrisis is? Het kan straks toch gewoon een oprisping blijken van een verder prima model.

„Ik verwacht ook niet dat de huidige crisis de fatale catastrofe zal zijn. Ik bekijk het op de lange termijn, tien, twintig jaar. Ik denk eerder dat deze crisis gebruikt zal worden als, zoals Naomi Klein dat zegt, shocktherapie: deze crisis zal het kapitalisme alleen maar meaner, leaner and stronger maken.”

U voorspelt catastrofes, maar de enige consequentie die u daaraan verbindt is het verrichten van ‘intellectuele arbeid’. Waarom niet zoals bijvoorbeeld Sartre de straat op?

„Sartre maakte alle mogelijke fouten. Zijn ‘actie’ was dat hij in de vroege jaren vijftig stalinisten ondersteunde, nietwaar? Mag je dan alleen analyseren wat er mis is als je ook meteen het licht aan het eind van de tunnel laat zien? Dat is echt weer typisch optimistisch, liberaal progressief denken. Het zou pure bluf zijn nu met een simpele oplossing te komen.”

U probeert een nieuw soort communisme onder woorden te brengen, dat vrij is van ideologische dwang. Waarom gebruikt u dat woord, dat niemand meer serieus neemt?

„Een goede vriend van me noemt dat mijn pr- probleem. Mijn god, als je dit spel speelt, moet je eerst de interesse van de mensen zien te wekken. Maar ik gebruik dat woord niet zomaar. Ten eerste: communisme is voor mij niet de naam van een oplossing, maar een term die de problemen van nu benoemt. En die problemen van nu, zoals klimaat, biogenetica, financiële crisis, zijn onze gezamenlijke problemen, problemen van the commons.

„Twee: de notie van communisme, met zijn lange, radicale, emancipatoire en eerbare traditie van Spartacus tot de boerenopstanden in de 16de eeuw, is mij dierbaar. Drie: je kan het ook ‘socialisme’ noemen, maar die term is op iedereen toepasbaar, zelfs op Hitler. Dan prefereer ik communisme. Dat is tenminste niet zo’n mooi woordje. En is het niet juist goed om een woord te gebruiken dat je er voortdurend aan herinnert hoe verschrikkelijk ideeën kunnen ontsporen?”

En als de mensen zeggen: ‘daar heb je die oude communist’.

„Dan is mijn reactie: fuck them. Toen ik zelf onder het communisme leefde in voormalig Joegoslavië, mocht ik niet doceren en was ik werkloos. Dezelfde filosofen die mij er destijds van beschuldigden dat ik geen marxist was, verwijten me nu dat ik dat ben. Juist in mijn eigen land Slovenië stemt dat me bitter.

„Als je één les kunt trekken uit China, dan is het deze: het moderne China is een wraakoefening op Fukuyama door de zogenaamd verslagen communisten. Goed, het kapitalisme heeft misschien gezegevierd, zelfs in China, maar het lijkt wel of juist de ex-communisten de efficiëntste uitvoerders van het kapitalisme zijn. Je hebt er keihard kapitalisme en de Partij die de arbeiders rustig houdt. Een prachtige paradox: okay, Fukuyama, jij wint. Maar de beste uitvoerders van jouw ideeën zijn de communisten.”

Slavoj Zizek: Eerst als tragedie, dan als klucht. Vert. Ineke van der Burg. Boom, 240 blz. € 24,95

    • Arjen van Veelen
    • Reinier Kist