Brand berooft Helmond van 'hart'

Het uitgebrande theater ’t Speelhuis moest met de kubuswoningen eromheen de indruk van een bos geven. Architect Piet Blom wilde herbergzame wijken maken.

Een brand heeft gisteravond theater ’t Speelhuis in Helmond in de as gelegd. Ook enkele van de 18 aangrenzende kubuswoningen zijn verwoest. Niemand raakte gewond. De oorzaak van de brand, die rond zes uur ’s avonds begon en vroeg in de ochtend was geblust, is onbekend.

Burgemeester Fons Jacobs van Helmond zei gisteravond dat met de verwoesting van ’t Speelhuis „het hart van Helmond” is verdwenen. Maar er is ook een monument van de maakbare samenleving verloren gegaan. Het complex was een ontwerp van architect Piet Blom (1934-1999) dat werd voltooid in 1977 – midden in het tijdperk van de ‘inspraakarchitectuur: architecten wilden, vaak in samenspraak met bewoners en andere gebruikers, ‘herbergzame’ woonwijken maken.

Als leerling van Aldo van Eyck was Piet Blom een exponent van het structuralisme, de Nederlandse reactie op het grootschalige en eentonige modernisme van de wederopbouw. Uitgangspunt van het structuralisme is dat grote gebouwen een menselijke maat moeten krijgen door ze op te bouwen uit kleine elementen. Zo bestond de plattegrond van ‘t Speelhuis uit zes zeshoeken rondom een ook zeshoekig podium dat – zoals in meer theaters uit de jaren zeventig het geval was – niet voorin het gebouw lag, maar het hart ervan vormde. Bij een verbouwing aan het begin van de 21ste eeuw werd de oorspronkelijke plattegrond gewijzigd.

Aan de uitgangspunten van het structuralisme voegde Blom een eigen element toe dat hij vermoedelijk aan het werk van Le Corbusier had ontleend: vaak tilde hij zijn gebouwen op door ze op palen te zetten. Het verst ging hij hierin bij de kasbah in Hengelo uit 1973 waar de woningen een ‘stedelijk dak’ vormden. Onder dit stedelijk dak was plaats voor een keur aan activiteiten, zo had Blom bedacht, zoals markten, theatervoorstellingen en feesten. Daar kwam het overigens slechts in beperkte mate van.

Ook in het theater- en woningencomplex in het centrum van Helmond had Blom de woningen in de vorm van gekantelde kubussen op dikke zeshoekige palen gezet. Erg praktische woningen leverde deze vondst niet op, maar de kubusvorm benadrukte wel het structuralistische karakter van het complex: de woningen vormen een soort bos.

Volgens het oorspronkelijke plan zou ’t Speelhuis niet door 18 maar door 183 paalwoningen worden omringd. Maar door bedenkingen van de opdrachtgever over het project werd het plan verkleind. Toch werden de kubuswoningen een succes: later mocht Piet Blom in Rotterdam een veel groter bos van paalwoningen neerzetten.