Meeste freelancers doen het goed in crisistijd

Zelfstandigen die zich massaal zouden melden bij voedselbanken? Onzin. De meeste zzp’ers profiteren juist van de crisis. Werkgevers zijn blij met hun flexibiliteit.

Hij is veel gebeld door media op zoek naar tranentrekkende verhalen, zegt Johan Marrink van Stichting ZZP Nederland. Tv, radio en schrijvende pers raakten gealarmeerd door berichten over zzp’ers bij voedselbanken en zelfstandigen die massaal zonder werk zouden zitten. „Zwaar overdreven”, zegt Marrink, oprichter van de ondernemersorganisatie voor zelfstandigen zonder personeel.

De bron van een van die berichten (‘Helft zzp’ers zit werkloos op de bank’, Nu.nl) blijkt vacaturesite Jobbird die onderzoek deed onder zzp’ers die zich hadden ingeschreven. De uitkomsten waren één op één vertaald naar alle zzp’ers in Nederland. Een paar dagen eerder kwamen diverse media met het verhaal dat zzp’ers zich ondertussen ook bij voedselbanken melden.

Harrie Timmerman van Voedselbanken Nederland bevestigt dat kleine zelfstandigen „hier en daar” bij zijn organisatie aankloppen. Aantallen werden in de nieuwsberichten niet genoemd. Timmerman spreekt van voedselbanken waar „vijf of zes zzp’ers zijn genoteerd”.

Marrink van Stichting ZZP Nederland maakt zich geen grote zorgen. „Natuurlijk zijn er arme zzp’ers. Net als er medewerkers in loondienst zijn die door hoge vaste lasten in de problemen komen. Over het algemeen valt het allemaal erg mee. De tarieven staan wat onder druk, maar twee jaar geleden was het erger.”

Bij onderzoeksbureau EIM doen ze in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken permanent onderzoek naar zzp’ers. Hun aantal is de afgelopen jaren toegenomen. Volgens het CBS zijn het er momenteel 723.000. In de loop van vorig jaar werd voor het eerst de grens van 700.000 gepasseerd, terwijl het er in 1996 nog maar 400.000 waren.

Is het bestaan als zzp’er dan juist zaligmakend? Zeggen al die nieuwe zelfstandigen daarom hun vaste contract op? Deels is het antwoord ja. In een recente peiling van EIM zegt 88 procent van de zzp’ers tevreden te zijn over de arbeidsomstandigheden. Bij werknemers in vaste dienst is dat 77 procent. Ook in financieel opzicht melden de meeste zzp’ers een verbetering ten opzichte van een vaste baan. Ondanks de huidige, moeilijke economische situatie zou slechts 12 procent kiezen voor een vast dienstverband als die kans zich voordeed. „Zzp’ers zijn vooral te spreken over het eigen baas zijn. Financiële motieven spelen een minder grote rol”, zegt onderzoeker Nardo de Vries.

In een nog lopende peiling van EIM onder 1.600 zzp’ers zegt de helft momenteel wel en de andere helft geen last van de crisis te ondervinden. De Vries denkt dat de huidige horrorverhalen veelal overdreven zijn. „In sectoren waarin het slecht gaat, staan de tarieven onder druk, maar wij hebben geen aanwijzingen dat er grote verborgen werkloosheid bestaat onder zzp’ers.”

Een kwart van hen werkt in de zakelijke dienstverlening (bijvoorbeeld IT’ers). Ook in de landbouw (zelfstandige tractorchauffeurs), de zorg (verpleegsters) en de bouw (freelance timmerlui) werken veel zzp’ers.

Je eigen tijd indelen, zelf bepalen welke klussen je aanneemt en vaak nog beter verdienen ook. Geen wonder dat veel zzp’ers tevreden zijn. Maar nadelen zijn er ook. Want ondanks dat betere salaris zorgen veel zelfstandigen slecht voor zichzelf. Zo spaart bijna de helft niet voor een pensioen en is 62 procent niet verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid. Soms hebben ze ook geen ziektekosten- of aansprakelijkheidsverzekering. Ook aan bijscholing doen zzp’ers weinig.

En de tevredenheid per sector verschilt nogal. Zelfstandigen in de ICT, het onderwijs, training en de zorg zijn het meest enthousiast. Die in de handel, horeca, transport, opslag en communicatie het minst. De Vries: ,,Dat komt waarschijnlijk door de zware tijden in deze sectoren.”

Zzp’ers in de bouw bijvoorbeeld waren jarenlang beter af dan hun collega’s in vaste dienst. Ze verdienden meer, waren blijer met hun werk en rapporteerden zelfs meer levensvreugde. Dat was in 2008. De bouw kende een krappe arbeidsmarkt en een sterke onderhandelingspositie voor zzp’ers. Hoe anders is de situatie nu. De bouw maakt een zware crisis door. Veel zzp’ers komen moeilijk aan klussen, waardoor hun tarieven omlaag moeten. Zij die in de goede tijden niet spaarden, hebben het nu extra moeilijk.

Waar de bouw al sinds 2008 in een crisis verkeert, veerde de rest van de economie tijdelijk op om nu weer richting recessie te gaan. Tijdens de vorige crisis hielden veel bedrijven werknemers in dienst uit angst dat ze bij economisch herstel moeilijk aan personeel zouden komen. Er werd vooral bezuinigd op de ‘flexibele schil’ van wisselend inzetbare zzp’ers. Die vingen de klappen van de crisis op.

Deze keer is het anders. Veel werkgevers zijn somber over de economische ontwikkeling op langere termijn en ontslaan personeel. Grote bedrijven als Philips, ABN Amro, ING en KPN zetten dit jaar al duizenden werknemers op straat. Uit de recente conjunctuurenquête van de Kamer van Koophandel blijkt dat zzp’ers daar tot nu toe van profiteerden. Het aantal ondernemingen dat hen inhuurt neemt toe. De gemiddelde arbeidsduur van de zzp’er steeg dit jaar dan ook van 40,3 uur per week in het eerste kwartaal naar 41,2 uur per week nu. Zzp’ers zijn tijdens een crisis dus niet altijd slechter af dan werknemers in vaste dienst.

„Het is logisch dat flexibiliteit tijdens een crisis aan belang wint”, verklaart De Vries van EIM. Het CBS verwacht overigens dat de zelfstandigen wel degelijk klappen krijgen als de crisis langer aanhoudt. Het statistiekbureau baseert die verwachting op de ervaringen tijdens de recessie van 2008. Toen daalde het gemiddelde inkomen van zelfstandigen van 41 duizend naar 37,8 duizend euro.

Hier speelt ook een nadeel van het zelfstandig ondernemerschap mee dat juist werknemers in vaste dienst raakt. Zij worden in slechte tijden eerder ontslagen doordat werkgevers kunnen terugvallen op flexibel inzetbare zzp’ers. Die laten hun tarieven in de onderlinge concurrentiestrijd makkelijk zakken.

Niet voor niets pleit de PvdA voor minimumtarieven voor zzp’ers. Niet alleen om de zelfstandigen te helpen, maar vooral ook om loonconcurrentie met werknemers in vaste dienst tegen te gaan. Het zal niet verbazen dat Stichting ZZP Nederland weinig ziet in het plan.

    • Wilmer Heck