Het jaar van de Arabische Lente, deel drie: Jemen

23 december: deze vrouwenhanden zijn in de kleuren van de Jemenitische vlag geverfd voor een betoging waarin geëist werd dat Saleh berecht wordt. Foto Reuters / Mohamed al-Sayaghi

nrc.nl blikt in een zesluik terug op de Arabische Lente. Vandaag de derde aflevering: Jemen.

Niemand had eind 2010 kunnen voorzien wat zich de afgelopen twaalf maanden zou voltrekken in de Arabische wereld. Leiders die al tientallen jaren aan de macht waren, zwichtten voor de macht van de massa, terwijl andere regimes alles inzetten om veranderingen tegen te houden en aan de macht te blijven. Met gewelddadige gevolgen.

De laatste dagen van 2011 besteedt nrc.nl aandacht aan zes landen waar de Arabische Lente het meest ingrijpend was: Tunesië, Egypte, Jemen, Bahrein, Libië en Syrië. Vandaag is als derde Jemen aan de beurt, waar bijna een jaar na het begin van de opstand Ali Abdullah Saleh nog steeds op de slangenkoppen danst.

De straat op, naar Tunesisch en Egyptisch voorbeeld

Aangespoord door de massale protesten in Tunesië en Egypte gaan ook in Jemen begin 2011 mensen de straat op. Het begint half januari. Jemen wordt in één adem genoemd met onder meer Egypte, Jordanië, Libië en Algerije: landen waar het protest groeit. Het zijn net als in die andere landen vooral jongeren die het voortouw nemen in demonstraties tegen de werkloosheid, armoede, stijgende prijzen en corruptie.

De term ‘Arabische Lente’ werd in 2005 voor het eerst gebruikt, maar werd pas dit jaar gemeengoed - op 17 januari schrijft NRC Handelsblad de woorden voor het eerst in die context in de krant op, in het hoofdredactioneel commentaar. Van verregaand onderscheid, een verhaal per land, het verhaal van Jemen, is het nog te vroeg.

De eerste contouren van dat verhaal vullen een week later de nieuwsrubrieken. Jemen, een republiek in het westen van Azië met zo’n 24 miljoen inwoners, heeft een president die al 32 jaar aan de macht is. Ali Abdullah Saleh is 69 jaar oud, aan de macht gekomen in 1990 en herkozen in 1994, 1998, 2002 en 2006. Dat hij er begin 2011 nog zit, mag een wonder heten: er is opstand in het noorden, een afscheidingsbeweging in het zuiden, de economie staat er beroerd voor en er zijn Al-Qaeda-strijders actief. Saleh heeft eigenlijk alleen in de hoofdstad Sana’a en de nabije omgeving nog macht. Of, zoals we in het eerste nieuwsbericht over de demonstraties in Jemen schrijven: dat het volk massaal de straat opgaat, is nog het minste probleem van Saleh.

Dat zou snel veranderen.

De kleine toezeggingen van Saleh en de harde aanpak van de protesten

Als de protesten aanhouden en in omvang groeien, merkt Saleh dat hij iets moet doen om de Jemenieten tot bedaren te brengen. Per direct afstand doen van zijn macht is echter het laatste wat hij van plan lijkt. Begin februari zegt hij zich niet langer oneindig verkiesbaar te stellen en zelfs niet mee te doen aan de verkiezingen van 2013.

Voldoende? Nee. Een dag later gaan duizenden de straat op en vanaf dat moment gaat het mis. Half februari komen berichten naar buiten dat voor het eerst demonstranten zijn gedood door met scherp schietende oproerpolitie. En de situatie verergert: bijna dagelijks brengen de persbureau’s ons op de hoogte van nieuwe doden bij confrontaties tussen demonstranten en ordetroepen. Saleh doet nieuwe bescheiden toezeggingen, die opnieuw niets uithalen. Halverwege maart staat het aantal doden op dertig.

20 februari: Ali Abdullah Saleh tijdens een bijeenkomst van aanhangers in Sana’a. Foto AFP

20 februari: Ali Abdullah Saleh tijdens een bijeenkomst van aanhangers in Sana’a. Foto AFP20 februari: Ali Abdullah Saleh tijdens een bijeenkomst van aanhangers in Sana’a. Foto AFP

Op 18 maart later vallen er 42 doden op één dag. In hoofdstad Sana’a gaan wederom duizenden Jemenieten de straat op, maar het antwoord van de ordetroepen is gewelddadiger dan ooit tevoren. De demonstranten staan onder meer bij de universiteit van de stad; de regeringstroepen schieten erop vanaf omliggende gebouwen. Saleh, die herhaaldelijk liet weten dat vreedzaam demonstreren een belangrijk recht is, heeft alle geloofwaardigheid verloren. De oppositie vindt dat praten met de zittende macht niet langer zinvol is.

Voor Saleh is het bloedbad de reden om de noodtoestand af te kondigen. Niet zijn troepen, maar gewapende demonstranten dragen de schuld van de vele doden, zegt hij. Onder de noodtoestand is het dragen van wapens voor iedereen verboden. Hij stuurt ook zijn regering weg, maar blijft zelf zitten.

Zijn einde lijkt desondanks te naderen. Niet langer zijn de protesten de minste van zijn problemen: de ogen van de wereld zijn nu op het west-Aziatische land gericht. “Jemen regeren is even moeilijk en gevaarlijk als dansen op slangenkoppen”, zei hij zelf vaak. Saleh lijkt bijna uitgedanst.

Bemiddeling van de Golf Samenwerkingsraad, deel I

Saoedi-Arabië, Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten, Oman, Qatar en Koeweit, gezamenlijk bezorgd om de situatie in het nabijgelegen land, stellen in april een bemiddelingsplan op: Saleh draagt de macht over en hoeft in ruil daarvoor niet te boeten voor wat hij en zijn autoritaire regime in de ruim dertig jaar aan de macht hebben gedaan.

Saleh accepteert en zegt te tekenen, maar trekt zich weer terug. Hij zegt nogmaals toe, en weigert dan toch weer. Hij geeft anderen de schuld van het niet doorgaan van de deal en probeert in het akkoord te krijgen dat hij wel aftreedt, maar als partijleider toch de macht behoudt. Daar komt bij dat het Jemenitische volk, dat de roep om een machtswisseling tenslotte startte, helemaal niet wil dat Saleh gevrijwaard wordt van wat hij heeft misdaan.

Een deal die voor de derde keer afketst, de bemiddelende Golf Samenwerkingsraad die het geduld verliest. Bovendien strookt de inhoud van de bemiddeling sowieso niet met wat de man in de straat wil: het aftreden van Saleh, het afstaan van elke vorm van macht, en dat hij terechtstaat voor wat hij heeft gedaan. Jemen is alleen maar verder van huis.

Misschien is het logisch dat een aanslag op de president het volgende hoofdstuk is.

De aanslag op Saleh

Op vrijdag 3 juni denken we even dat Saleh dood is. Er heeft een aanval op zijn paleis plaatsgevonden waarvan hij slachtoffer is. Maar, zo horen we al snel, hij leeft nog. Lang is onduidelijk hoe hij er precies vanaf gekomen is, totdat hij naar Saoedi-Arabië vertrekt voor medische behandeling. De oppositie en antiregeringsbetogers vieren het als een overwinning: de president is het land uit en kan zijn macht tijdelijk een stuk minder goed uitvoeren. Bovendien is Saoedi-Arabië een van de landen die binnen de Golf Samenwerkingsraad Saleh tot aftreden wilde dwingen - laten ze hem nog wel teruggaan?

5 juni: een man wordt door mede-demonstranten de lucht in gegooid terwijl ze vieren dat Saleh het land uit is. Hij vertrok voor medische behandeling van Saoedi-Arabië. Foto AP / Hani Mohammed

5 juni: een man wordt door mede-demonstranten de lucht in gegooid terwijl ze vieren dat Saleh het land uit is. Hij vertrok voor medische behandeling van Saoedi-Arabië. Foto AP / Hani Mohammed5 juni: een man wordt door mede-demonstranten de lucht in gegooid terwijl ze vieren dat Saleh het land uit is. Hij vertrok voor medische behandeling van Saoedi-Arabië. Foto AP / Hani Mohammed

Ruim een maand later laat Saleh zich plotseling weer zien, met brandwonden aan gezicht en handen. Hij heeft acht operaties achter de rug en zegt de dialoog aan te willen gaan.

Op 23 september, bijna vier maanden na de aanslag, keert hij terug in zijn geboorteland. Tijdens zijn afwezigheid was het relatief rustig in Jemen, maar in de dagen rond zijn terugkeer laait het geweld weer op. Er vallen honderd doden in vijf dagen. Jemen is wederom terug bij af.

Bemiddeling van de Golf Samenwerkingsraad, deel II

Het komt dit najaar een aantal keer tot een staakt-het-vuren, maar het duurt nooit lang voordat er weer doden vallen. Nu Saleh weer op de troon zit, begint het spel van voren af aan: hij zegt de macht af te willen staan en trekt die woorden snel daarna weer in.

23 oktober: een man die in Sana’a geraakt is tijdens vuurgevechten tussen antiregeringsdemonstranten en aan Saleh loyale troepen, wordt behandeld. Foto Reuters / Khaled Abdullah

23 oktober: een man die in Sana’a geraakt is tijdens vuurgevechten tussen antiregeringsdemonstranten en aan Saleh loyale troepen, wordt behandeld. Foto Reuters / Khaled Abdullah23 oktober: een man die in Sana’a geraakt is tijdens vuurgevechten tussen antiregeringsdemonstranten en aan Saleh loyale troepen, wordt behandeld. Foto Reuters / Khaled Abdullah

23 november: ondanks het tekenen van de machtsoverdracht door Saleh zijn overgelopen Jemenitische soldaten ontevreden. Zij willen Saleh berecht zien. Foto Reuters / Khaled Abdullah

23 november: ondanks het tekenen van de machtsoverdracht door Saleh zijn overgelopen Jemenitische soldaten ontevreden. Zij willen Saleh berecht zien. Foto Reuters / Khaled Abdullah23 november: ondanks het tekenen van de machtsoverdracht door Saleh zijn overgelopen Jemenitische soldaten ontevreden. Zij willen Saleh berecht zien. Foto Reuters / Khaled Abdullah

Het duurt nog een maand voordat het eindelijk gebeurt. Saleh tekent in de Saoedische hoofdstad Riad de machtsoverdracht, wat nog steeds op hetzelfde verzet bij de betogers stuit: die willen niet dat de “moordenaar” immuniteit verkrijgt. De internationale gemeenschap is blij, maar benadrukt dat het slechts een stap in de goede richting is.

Het einde van de politieke crisis is het echter niet, zegt onze Midden-Oostenexpert Carolien Roelants:

“Saleh speelt het spel buitengewoon behendig. Formeel heeft Saleh de macht overgedragen, maar hij is nog steeds president. De Jemenitische bevolking weet: we zijn nog niet van ‘m af. De dans op de slangenkoppen gaat onverminderd door.”

Hoe moet het nu verder?

Over een paar weken is het een jaar geleden dat voor het eerst Jemenieten de straat op gingen om een revolutie te ontketenen. Er is in de tussentijd echter weinig vooruitgang geboekt. Ja, Saleh heeft de macht overgedragen aan zijn vicepresident, maar heeft nog steeds de touwtjes in handen. En met de presidentsverkiezingen zal ook geen radicale omslag plaatsvinden, zegt Roelants:

“Vicepresident Abd-Rabbu Mansour Hadi wordt gezien als de uitvoerder van Saleh. De zonen en neven van Saleh hebben commando’s van belangrijke legereenheden. Ze blijven daarmee een belangrijke invloed. Saleh’s zoon is zijn gedoodverfde opvolger. Maar als zijn zoon niet mee gaat doen aan de presidentsverkiezingen, dan is het wel iemand anders uit Saleh’s regeringspartij die zich verkiesbaar stelt. Dan komt er een tweede Saleh of een namaak-Saleh.”

Bovendien zijn de problemen die het land voor 2011 al had, er ook nu nog. Jemen heeft er in de tussentijd alleen maar problemen bij gekregen. Roelants:

“De onrust in het land houdt ondertussen aan. Je hebt de shi’itische opstand in het noorden, de separatistische beweging in het zuiden groeit en Al-Qaeda heeft zijn greep weten te verstevigen door het machtsvacuüm. Daarnaast kent het land een groot aantal machtige stamleiders en generaals, allen met eigen troepen, die mogelijk een gooi naar de macht willen doen. Het land heeft er wat dat betreft alleen maar problemen bij gekregen. Het vertrek van Saleh is nog maar het begin. Hoe de problemen zich zullen uitkristalliseren, daar heb je een glazen bol voor nodig.”

Saleh vertrekt naar alle waarschijnlijkheid binnenkort naar de Verenigde Staten voor een medische behandeling. Volgens de president is zijn tijdelijke afwezigheid bedoeld om de gemoederen tot bedaren te brengen. Hij zei te hopen dat de huidige overgangsregering daardoor in alle rust de presidentsverkiezingen van februari 2012 kan voorbereiden.

25 oktober: antiregeringsdemonstranten liggen op de grond nadat de oproerpolitie ze met traangas belaagd heeft. Foto Reuters / Khaled Abdullah

25 oktober: antiregeringsdemonstranten liggen op de grond nadat de oproerpolitie ze met traangas belaagd heeft. Foto Reuters / Khaled Abdullah25 oktober: antiregeringsdemonstranten liggen op de grond nadat de oproerpolitie ze met traangas belaagd heeft. Foto Reuters / Khaled Abdullah

Keer op keer, vrijwel dagelijks, traden politie en leger in Jemen dit jaar keihard op tegen antiregeringsbetogers. Naar schatting zo’n 900 van hen moesten het bekopen met de dood - en vooralsnog hebben ze hun leven niet gegeven voor een revolutie. De Arabische Lente, een term vol optimisme, is in Jemen óf nog aan de gang, óf nooit begonnen.

Deze aflevering kwam tot stand met medewerking van internetredacteur Marije Willems. Lees ook de eerste aflevering van deze serie over Tunesië en de tweede over Egypte terug.